QĐND - Ai có dịp dự các hội truyền thống lịch sử - văn hóa ở vùng Phù ủng (quê hương người anh hùng dân tộc Phạm Ngũ Lão) và các miền quê thuộc huyện ân Thi (tỉnh Hưng Yên), thể nào cũng được chứng kiến một “ê kíp” trình diễn phần nhạc lễ rước khá đặc biệt, gồm cụ bà đã ngoại bát tuần đập phách cầm trịch, 3 “cây” kèn bậc trung niên và đôi tay nhị hồ đang còn thiếu  niên, thấy rõ hồn cốt thôn quê được mô tả bằng âm thanh nhạc cụ dân tộc... Nhóm nhạc ấy thuộc “Tứ đại đàn ca” nổi tiếng một vùng.

Cụ Phạm Thị Nguyên và các con, cháu đều là những người yêu văn nghệ, hầu hết là diễn viên, nhạc công của làng quê Kim Lũ, Phù ủng.

Có cái tích “chưa xưa lắm” kể rằng, vợ chồng cụ Phạm Văn Măng, chủ gánh hát làng Kim Lũ (thuộc xã Phù ủng) sinh hạ tố nữ Phạm Thị Nguyên. Phạm Thị Nguyên càng lớn càng đẹp người, đẹp nết, lại có giọng hát hay. Tới tuần cập kê, không thiếu tài trai xa gần nhắn nhe. Tuy nhiên, chị Nguyên chỉ “quyết” anh chàng Lự người họ Nguyễn cũng là trong làng, thông minh, khéo tay, làm nghề thợ mộc, hơn mình 4 tuổi. Trai tài gái sắc, đều làm đẹp cho đời nên hóa cơ duyên. Chị hát điệu lới lơ: “Chẳng tham ruộng cả, ao dài/ Chỉ ham một nỗi anh tài kéo cưa”. Anh đáp lại chân thành: “Trên đời anh chẳng yêu ai/ Yêu cô yếm thắm có tài lới lơ”.

Vợ chồng cụ Măng trước khi qua đời đã trao lại cho con gái và con rể chiếc kèn giỏ, bầu kèn được kết từ những nan tre nhỏ tẩm sơn ta, tuổi thọ đã hàng trăm năm. Để đáp lại sự tin cậy của cha mẹ, chàng thợ mộc tự tay làm nhạc cụ: Kèn, sáo, nhị, hồ và đàn bầu, đàn tam... cho đến cả thập lục. Người vợ thì đảm nhiệm việc định âm cho chúng. “Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu”, đôi vợ chồng trở thành cặp đào-kép, diễn những vở tuồng cổ: Ngai vàng đẫm máu, Tần Hương Liên, Trương Chi... Sau Cách mạng Tháng Tám, họ xung kích tự biên tự diễn dân ca, dân vũ, cùng bà con thôn xóm thổi bùng phong trào “Đàn ngọt hát hay, dẻo tay cày cấy”, theo Cụ Hồ kháng chiến, kiến quốc...  Tình yêu và tài hoa đã làm cho tay cưa-tay đục cùng giọng hát-cung đàn nay đây, mai đó cứ sòn sòn đều nhịp, cho ra lò những tài tử tương lai.

Anh Nguyễn Quốc Tuấn và những nhạc cụ do các thế hệ trong gia đình anh tự làm để dùng và lưu truyền cho con cháu.

Năm 1994, trước khi về với tiên tổ, cụ Lự “bàn giao” cho cụ bà thế hệ tài tử ấy. Ba trai, 5 gái, tất thảy đều mang gien ca hát của đời trước. Đặc biệt, bộ tam kèn Nguyễn Ngọc Chữ - Nguyễn Quốc Tuấn - Nguyễn Quốc Túy là cựu chiến sĩ tuyên văn trong quân đội. Còn út nữ Nguyễn Thị Lý tuổi ất Mão (1975), một mình có thể lồng tiếng cho tất cả các vai nam-phụ-lão-ấu, kể cả cái giọng “Quách công công” trong những tiết mục “cây nhà lá vườn”, có khi làm cho cả diễn viên chuyên nghiệp cũng phải gật gù! Thừa hưởng “vườn cây văn nghệ” của tiền nhân, thế hệ này đã “đơm hoa kết trái”. Họ từng đảm nhiệm trọn các đêm diễn. Tuồng cổ có: Thoại Khanh-Châu Tuấn, Tống Trân-Cúc Hoa; các vở chèo: Hương Thiên Lý (về ngành tình báo thời Pháp thuộc), Chị Tấm anh Điền (về xây dựng nông thôn), Đường về trận địa (tình quân dân trong kháng chiến)... đồng thời là nòng cốt trong tất cả các chương trình hoạt động âm nhạc phục vụ lễ hội và dân sinh trên quê hương mình.

Thế hệ này có vợ chồng Cả Chữ cùng tham gia hội diễn Quân khu 3 năm 1979, được giải mang về. Hai người đã mở đầu thế hệ thứ tư với con trai đầu lòng Nguyễn Ngọc Dũng, sinh năm 1994, bộ đội xuất ngũ về quê phấn đấu trở thành đảng viên, làm Bí thư chi đoàn thanh niên thôn Kim Lũ. Anh thường xuyên đàn ca phục vụ bà con ở các miền quê. Em trai liền kề Ngọc Dũng là Nguyễn Ngọc Thắng, sinh năm 2003, từ nhỏ đã bộc lộ tài năng với cây đàn nhị.

“Tứ đại đàn ca” Kim Lũ có những điều rất lý thú. Tính từ đời thứ tư (hiện tại) trở về trước, các thành viên trong gia đình này đều bẩm sinh ca hát. Cụ bà Phạm Thị Nguyên đang ở tuổi 84 mà giọng hát vẫn rất trong, rất trẻ; đặc biệt, cụ được mọi người cho là “hát bằng cả đôi mắt”.  Nguyễn Ngọc Chữ, lúc 8 tuổi được giấy khen về kéo nhị tại hội thi biểu diễn nhạc cụ dân tộc toàn huyện ân Thi. Nguyễn Ngọc Dũng, năm lên 9 tuổi đã giành Huy chương vàng môn đàn bầu tại hội thi toàn tỉnh. Và Nguyễn Ngọc Thắng lúc tròn 9 tuổi cũng đoạt giải Nhất huyện ân Thi, giải Nhì tỉnh Hưng Yên về kéo nhị.

Cụ Nguyên bảo: “Người đi làm đẹp cho đời (ý cụ nói về nghề làm nhà và làm văn nghệ) thì thường vui say với việc nhân thêm cái đẹp nên không dễ bị lây vào bất lương, tệ nạn”. Chả thế mà trong gia đình này, các cô dâu sớm muộn cũng đều yêu ca hát, biết diễn chèo, ngâm thơ. Từ già đến trẻ truyền nhau biết lựa điều hay, lẽ phải. Mấy chục người con, cháu, chắt của các cụ, không ai vương vào nghịch tặc. Ai cũng hướng thiện và chăm lo cho cuộc sống luôn rộn rã câu hát, tiếng cười...

Ngẫm ra, di sản của cha ông ta sống ở những gia đình như thế này chứ còn ở đâu xa nữa?    

Bài và ảnh: PHẠM XƯỞNG