Di sản Tháp Chàm Mỹ Sơn trong tương lai sẽ được thể hiện nổi bật trên bản đồ Di sản Văn hóa Việt Nam.

GIS (Geographic Information System-Hệ thống thông tin địa lý) là một công cụ dựa trên máy tính dùng cho việc thiết lập bản đồ và phân tích các đối tượng tồn tại, các sự kiện xảy ra trên Trái đất. Một hệ thống GIS là sự kết hợp của 5 thành phần: phần cứng, phần mềm, dữ liệu, con người và cách thức làm việc. Công nghệ này ra đời từ đầu những năm 60 của thế kỷ XX, xuất phát từ các nhu cầu xử lý thông tin đơn giản hơn hiện nay rất nhiều. Sau 40 năm phát triển, GIS đã trở thành một công cụ trợ giúp quyết định trong hàng loạt lĩnh vực của các quốc gia. Ở Việt Nam, GIS mới chỉ đang được thử nghiệm ở một số lĩnh vực địa lý, văn hóa…

Tiến sĩ Đặng Văn Bài, Cục trưởng Cục Di sản văn hóa trong khi khảo sát việc “Ứng dụng công nghệ thông tin địa lý thí điểm lập bản đồ Di sản văn hóa Chăm-pa tại Việt Nam” trong hai năm 2004-2005 tại 14 tỉnh có Di sản Văn hóa Chăm-pa đã đánh giá: Đây là bước đặt nền móng quan trọng cho việc hệ thống hóa và đưa vào cơ sở dữ liệu các loại hình di sản văn hóa vật thể và phi vật thể khác của Việt Nam. GIS cho phép xây dựng một bản đồ văn hóa Chăm-pa. Hiện nay trên cả nước có khoảng 40.000 di tích và danh thắng đã kiểm kê, trong đó có 3.042 đã được xếp hạng, 5 di tích và danh thắng được công nhận Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới; bên cạnh đó là hơn 140 bảo tàng thuộc các loại hình khác nhau với khoảng 3.000.000 hiện vật được lưu giữ và hơn 1.000.000 hiện vật đang nằm trong các bảo tàng và sưu tập tư nhân. Bởi vậy việc xây dựng các hệ thống thông tin di sản văn hóa nói chung và hệ thống thông tin di sản văn hóa (bản đồ văn hóa) nói riêng nhằm quản lý tốt và phát huy hiệu quả các di sản này như những tài nguyên phát triển kinh tế, xã hội là mục tiêu mà ngành văn hóa đang hướng tới.

Huế - mảnh đất Di sản cũng là một trong những đơn vị đi đầu áp dụng công nghệ GIS vào việc quản lý di sản văn hóa và phát triển du lịch từ FESTIVAL 2006.

Còn tại Hội An, công nghệ GIS trong bước đầu áp dụng cũng phát huy hiệu quả khá tốt trong việc quản lý di sản văn hóa và phát triển du lịch. Theo tiến sĩ Từ Thị Loan, Trưởng ban nghiên cứu lý luận và lịch sử văn hóa, Viện Văn hóa Thông tin thì hoàn toàn có thể kết hợp hệ thống thông tin phục vụ du lịch với thông tin phục vụ quản lý vào một hệ thống trên một bản đồ, trong đó phần thông tin du lịch làm nền tảng, cung cấp dữ liệu nền, phục vụ cho phần quản lý. Chẳng hạn, chủ trương cấm xe 3 bánh tự chế sắp có hiệu lực trên toàn quốc sẽ liên quan đến loại hình xích lô ở Hội An. Giả sử công nghệ GIS đã được hoàn thiện, nhà quản lý có thể tìm hiểu, tra cứu rất nhanh về vấn đề này, trước khi đưa ra các tư vấn cho cơ quan quản lý ra quyết định quản lý. Khi vào từ khóa “xích lô”, ta sẽ có các mục: Lịch sử xích lô ở Hội An? Giá trị kinh tế và văn hóa của loại hình du lịch này? Kinh nghiệm của những nơi khác?… Hay khi tra từ “Nhà vườn ở Hội An” có thể thấy được hiện trạng và những thay đổi đang diễn ra, nếu nhà quản lý không có các cơ chế kịp thời đi trước, sớm muộn người dân cũng sẽ chia lô để bán. Khuynh hướng cắt vườn thành từng lô để bán và chia cho con cái, cộng với tình trạng bê tông hóa đang là nguy cơ đe dọa sự biến mất của không gian nhà vườn đặc trưng cho Hội An… Đó là một vài giá trị quản lý di sản của GIS mà những hệ thống quản lý đang tồn tại chưa đáp ứng được.

Những hiệu quả mà GIS mang lại trước mắt khá rõ ràng. Tuy nhiên, đối với ngành văn hóa Việt Nam, việc áp dụng công nghệ mới này còn khá nhiều khúc mắc: Thứ nhất là việc áp dụng vẫn mang tính thử nghiệm, nhỏ lẻ; Thứ hai, kinh phí mua công nghệ, thiết bị máy móc còn thiếu thốn; thứ ba là nguồn nhân lực. Bài toán đào tạo nhân lực, số hóa cán bộ quản lý văn hóa trên toàn quốc và việc xây dựng một Chương trình Quốc gia về vấn đề này đang trở nên cấp thiết. Hy vọng rằng, trong tương lai không xa, chúng ta sẽ có một bản đồ Di sản văn hóa vừa có chiều sâu vừa có tính đại chúng, sẽ hoàn thiện hơn để việc quản lý bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa được thuận lợi, bảo đảm hơn và chính xác hơn.

Bài và ảnh: Phạm Thành Huyên