QĐND Online - Sông Gianh bắt nguồn từ phía tây tỉnh Hà Tĩnh và tỉnh Quảng Bình, có 3 nhánh: Nhánh chính là Rào Nẩy, nằm phía bắc, bắt đầu từ lèn Đứt Chân thuộc địa phận xã Văn Hóa (bờ nam), xã Tiến Hóa (bờ bắc)chảy xuống hạ nguồn tới cửa Gianh. Dòng sông tương đối rộng, có một dòng sâu uốn lượn theo dòng chảy của sông, độ sâu khi thủy triều xuống thấp từ 1,5 đến 4 mét. Từ thôn Tân An trở lên, luồng này có nhiều chỗ rộng tới 20 mét, tàu thuyền đi lệch luồng thường vướng phải những bãi cát ngầm ở hai bên. Từ thôn Thuận Bài đến cửa sông rộng và sâu, tàu thuyền cơ động dễ dàng. Từ phía trên thôn Tân An có các núi và lèn đá ở dọc hai bên bờ, sát mép nước cửa Rào Nẩy có các lèn Đứt Chân, lèn Tiên Phong, lèn Voi (ở bờ nam), lèn Bút (ở bờ bắc). Nhánh thứ hai là Rào Sơn thuộc huyện Bố Trạch, từ thượng nguồn là động Phong Nha chảy xuôi và gặp nhánh ở địa phận xã Quảng Thuận. Lòng nhánh không sâu nên tàu thuyền có mớm nước nhỏ có thể đi lại được. Nhánh thứ ba là Rào Nam, nằm giữa hai nhánh trên. Rào Nam từ thượng nguồn chảy xuống gặp Bảo Sơn ở địa phận xã Quảng Minh. Các tàu thuyền có mớm nước 1,3 mét trở xuống có thể đi lại và lên trú đậu hai bên bờ sông thuộc xã Thọ Linh Thượng.

Sông Gianh. Ảnh internet

Là một dòng sông để lại trong tiềm thức dân tộc ta như một dòng sông chiến địa. Từ năm 1627 đến 1673, sông Gianh là chiến tuyến của 4 cuộc xung đột vũ trang của tập đoàn phong kiến họ Trịnh (Đàng Ngoài) và họ Nguyễn (Đàng Trong). Trong các cuộc xung đột ấy, họ Nguyễn chỉ thường ở vị trí thế thủ, duy chỉ có cuộc xung đột năm 1655 là giành được thế chủ động. Quân Trịnh thì thỉnh thoảng vượt được sông Gianh vào đất Nam Bố Chính, nhưng rồi rút cuộc đều phải rút về bắc sông Gianh, chịu cho họ Nguyễn làm chủ Đàng Trong. Quân Nguyễn mặc dù ít hơn quân Trịnh, nhưng giành thắng lợi do khéo khai thác miền đất mới nên có đủ dự trữ lương thực để nuôi quân giữ vững tuyến phòng thủ, khiến cho các chúa Trịnh mang nặng mối “hận sông Gianh”.

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, sông Gianh là nơi trú đậu của các tàu hải quân ta chuẩn bị cho những trận đánh máy bay, tàu chiến Mỹ, mà điển hình là trận chống tập kích đường không của các tàu T126, T161, T163, T165, T173 ngày 28-4-1975.

Ngày 28-5-1965, Mỹ đã sử dụng hơn 80 lần chiếc máy bay của hạm đội 7 tiến công liên tục vào 5 tàu chiến của trong hơn 10 tiếng đồng hồ, từ 8 giờ đến 18 giờ. Được sự hỗ trợ của dân quân, tự vệ và các đơn vị bạn, các tàu hải quân ta đánh trả quyết liệt gây cho địch một số thiệt hại, tuy lực lượng của ta cũng bị tổn thất. Đây là trận chống tập kích đường không chiến thuật lớn nhất, có sự tham gia của hải quân, được diễn ra trong 8 đợt.

Đợt 1: Từ 8-10 giờ, có 4 máy bay F8U của địch bay vào dọc theo sông lên thượng nguồn, vượt qua khu vực tàu tuần tiễu ta đang trú đậu, sau đó vòng lại và tự độ cao 3000m bổ nhào phóng rốc-két xuống vị trí tàu T173 (ở lèn Voi). Đạn địch bắn trúng vào vách đá phía trên, mảnh đạn, mảnh đá tung ra khiến một số cán bộ, chiến sĩ trên boong tàu bị thương. Tàu T173 chưa nổ sung đánh trả. Chiếc thứ hai bổ nhào tiếp nhưng ta chưa đánh trả vì cho là địch bắn thăm dò. Lần thứ ba, máy bay địch bổ nhào, tàu ta nổ sung đánh trả, vừa cơ động, vừa chiến đấu.Các tàu khác trú đậu gần đó từ 300-500m vẫn giữ bí mật, thực hiện chủ trương chung là tàu nào lộ, bị đánh thì tàu đó đánh trả. 08giờ 25phút kết thúc đợt đánh, 5 máy bay F8U bay ra hướng biển. Sở chỉ huy Sông Gianh lệnh cho tàu T173 đến điểm 10 xóm (Lệ Sơn) đưa thương binh lên bờ, nhưng do nước cạn, Thuyền trưởng cho tàu cặp lèn Trường Tiên.

Đợt 2: Từ 9-15 giờ, 2 máy bay A6 và 4 F8U dùng rốc-két và sung 20mm đánh tàu T126 đang đậu ở lèn Tiên Thông. Khi chiếc máy bay thứ nhất bổ nhào, tàu T126 không nổ sung, chiếc thứ hai ba bổ nhào đánh tiếp, tàu T126 và T161 đều cơ động ngược lên hướng lèn Đứt Chân và đánh trả…Máy bay địch tập trung đánh tàu T126. Tàu T126 và T161 hiệp đồng đánh địch quyết liệt, bắn cháy một máy bay địch. Đến 09 27 phút, tàu T126 cập bến Xóm Kinh để đưa thương binh lên bờ.

Đợt 3: 10 giờ 30, hai máy bay A6 đánh T163 và T165 đang trú đậu ở lèn Đứt Chân, tàu ta kiên quyết đánh trả. Đến 11 giờ kết thúc đợt 3, tàu ta bắn cháy một máy bay địch.

Đợt 4: 11 giờ 35, 7 máy bay A6 địch đánh phá khu vực sông Gianh và Ngư trường Thanh Khê, đại đội 24, trung đội phòng không của đại đội 47 và Ngư trường Thanh Khê nổ sung quyết liệt bắn rơi một máy bay địch. Cùng thời gian, máy bay địch vẫn tiếp tục tiến công tàu T163, T165 ở phía Lèn Voi. Đợt đánh thứ 4 kết thúc lúc 12 giờ.

Đợt 5: 12 giờ 40, bốn máy bay F8U và 3 AD6 của địch tập kích tàu T126 lần thứ hai. Hai tàu T126 và T161 hiệp đồng chiến đấu tốt, bắn rơi một máy bay. Đợt 5 kết thúc hồi 13giờ 30.

Đợt 6: 14 giờ 07, địch dùng 8 máy bay F8U, 4 A6 và 2 F105 đánh 2 tàu T161 và T173. Hai tàu đánh trả quyết liệt, bắn rơi 1 máy bay địch. Đợt 6 kết thúc lúc 15 giờ.

Đợt 7: 16 giờ, địch sử dụng 3 F8U tập trung đánh tàu T161 nhiều lần. Sau đó các tốp máy bay địch tiếp tục đánh tàu T165, T126, T173… Tàu ta đánh trả dữ dội, đến 16 giờ 40 kết thúc đợt chiến đấu.

Đợt 8: 17 giờ 20, địch dùng 4 A6 bay thấp, thả bom cháy quanh tàu T161. Cùng thời gian, các tốp máy bay địch tiếp tục đánh tàu T165 và T126. Các tàu ta hiệp đồng đánh trả máy bay địch quyết liệt, đến 18 giờ10, đợt chiến đấu kết thúc. Kết quả, trong 8 đợt, ta bắn rơi 5 máy bay địch, bắn bị thương một số chiếc khác. Phía ta, bị chìm 3 tàu, 2 tàu hỏng nặng, 37 đồng chí hy sinh.

Trải qua bao biến thiên lịch sử, sông Gianh một thời mang danh dòng sông chiến địa nay trở lại dáng vẻ hiền hòa, thơ mộng vốn có của nó… Sông Gianh giờ đây có một vai trò quan trọng trong công cuộc phát triển kinh tế-văn hóa-xã hội của tỉnh Quảng Bình - tỉnh có những nét đặc trưng của truyền thống văn hóa khu vực.

Hà Thành