Long Thành bao quản nắng mưa

Cửa Ô Quan Chưởng bây giờ còn đây

Ô Quan Chưởng hôm nay. Ảnh: MAI ĐĂNG

Sau bao nhiêu nắng dãi mưa dầm, bao nhiêu biến cố của lịch sử, cửa ô trấn giữ phía Đông duy nhất còn sót lại của Hà Nội vẫn sừng sững như một minh chứng cho lịch sử. Hằng ngày, cửa ngõ ấy vẫn đón hàng nghìn người trong và ngoài thành phố ra vào hối hả với cuộc mưu sinh. Tuy vậy, giữa cuộc sống hiện đại ồn ào và náo nhiệt thì Ô Quan Chưởng vẫn rêu phong và cổ kính bên những ngõ nhỏ, phố nhỏ. Có thể nói, đến nay chỉ còn Ô Quan Chưởng vẫn nguyên hình dáng xưa, chợ Ðồng Xuân sau nhiều biến cố cũng không còn nữa, chợ Gạo, chợ Bắc Qua… cũng vậy. Chỉ còn dáng một cổng thành xưa với nỗi hoài niệm đủ đầy vì quá khứ, là cái đẹp của một thời, không chỉ về kiến trúc mà còn là một di tích lịch sử đáng trân trọng.

Ô Quan Chưởng được xây dựng từ năm 1749, nay ở đầu phố Hàng Chiếu. Cửa ô còn nguyên một cửa chính và hai cửa phụ hai bên. Trên tường còn gắn một tấm bia đá do Hoàng Diệu cho làm từ năm 1881, ghi lệnh cấm quân canh không được sách nhiễu dân qua lại cửa ô. Cửa có ghi ba chữ lớn “Thanh Hà Môn”, gọi thế vì ở trên đất thôn Thanh Hà, tổng Đồng Xuân, bên cửa sông Tô Lịch xưa. Nhưng dân Thủ đô chỉ quen gọi là Ô Quan Chưởng. Truyền thuyết kể lại rằng: Ngày 20-11-1873, giặc Pháp gây hấn đánh thành Hà Nội. Chúng từ tàu chiến đậu ở bến sông Hồng kéo lên, xông vào cửa ô và đã gặp sự chống cự mãnh liệt của một toán quân ta do một viên Chưởng Cơ chỉ huy. Cuộc chiến đấu kéo dài suốt từ sáng đến gần trưa, khi viên Chưởng Cơ và cả 100 người lính đều anh dũng hy sinh. Ô Quan Chưởng trở thành một chứng tích của tinh thần bất khuất của người Thăng Long – Hà Nội. Sách Người và cảnh Hà Nội của cụ Hoàng Đạo Thúy có ghi về Ô Quan Chưởng: “Song song với Hàng Đậu là Hàng Khoai. Dưới chợ là phố Mới, đầu phố chỗ gần bờ sông có cửa Ô Quan Chưởng (cửa Đông Hà) còn nguyên cổng xây cũ, đoạn này gọi là phố Hàng Chiếu. Trước khi Tây sang, tên Jean Dupuis (Đồ Phổ Nghĩa) gây cơ sở ở đây cùng với bọn khách trú, khi Francio Garnier đánh thành thì một ông Chưởng Cơ, cùng một trăm chiến sĩ đã giữ thành này đến người cuối cùng!…”.

Vào triều vua Lê Hiến Tông (1740-1786) niên hiệu Cảnh Hưng, Thăng Long có mười sáu cửa ô. Đấy là những cổng nằm trên La Thành, một thành đất bao quanh thành phố, không có hình dáng nhất định mà phụ thuộc vào địa hình, vì mục đích của thành này ngoài việc bảo vệ an ninh cho thành phố, còn có tác dụng phòng lụt khi nước sông Hồng lên cao.

Nhưng Ô Quan Chưởng thì có vòm cửa trấn giữ, trên lại còn lưu giữ một lầu vọng địch, cửa ô dày bằng cả thân thành xa. Cái vòm tò vò rất rộng, chắc trước đây còn có hai cánh cổng dày và lớn, ban đêm đóng lại, đến sáng mở ra... Nhưng cổng đã không còn. Cái vòm tò vò chính là cái khuôn hình tạo nên một trong những vẻ đẹp của cửa ô. Có lẽ vì vậy mà khách du lịch nước ngoài khi tới thăm Hà Nội thường không bỏ lỡ những chuyến tour quanh thành phố và Ô Quan Chưởng là một trong những điểm thu hút nhiều khách du lịch thích nghiên cứu và khám phá về lịch sử Việt Nam. Du khách đến thăm Hà Nội mà chưa một lần bước qua vòm Ô Quan Chưởng thì thật đáng tiếc.

 Tôi may mắn được sinh ra và lớn lên trên ngõ phố Thanh Hà, tuổi thơ tôi gắn liền với cửa ô này là những buổi chiều cùng lũ trẻ thả diều, bắt ve quanh Ô Quan Chưởng mà không hiểu rằng mình đang sống cùng những chứng tích của lịch sử. Và chỉ với một mong ước Ô Quan Chưởng mãi mãi trường tồn với thế hệ con cháu mai sau. Thật vui biết bao khi nghe tin cửa ô cổ duy nhất còn lại của Thủ đô Hà Nội vừa được tài trợ 74.500USD thông qua Quỹ Bảo tồn Văn hóa của Đại sứ Mỹ để các chuyên gia bảo tồn Việt Nam có thể sửa chữa những chỗ hư hỏng và gia cố móng của cửa ô để chờ đón 1.000 năm Thăng Long-Hà Nội.