Từ ngàn năm nay, không biết bao nhiêu văn nhân học giả đạo đức gia, chính trị gia đã tốn không biết bao nhiêu bút mực để bàn về mối quan hệ đặc biệt giữa hai người đàn ông này. Ở phương Tây, nhà tâm lý học vĩ đại người Áo Sigmund Freud (1856 – 1939) khẳng định rằng, cha và con trai là hai hình ảnh tương hỗ phóng chiếu của nhau nhưng nằm giữa bọn họ là một khoảng trống ngổn ngang mâu thuẫn. Thuật ngữ “mặc cảm Oedipe” nhằm diễn tả hình tượng giết cha lấy mẹ nổi tiếng khủng khiếp của ông, làm nhan nhản những quý ngài đẫm đầy luân lý đang sống cao đạo ở châu Âu hồi ấy nhao nhao phẫn nộ. Còn phương Đông bình hòa hơn, vốn dĩ bản chất có khuynh hướng lễ phép nên cho chuyện đó một màu sắc đạo đức khác hẳn. Con trai mà có học có tử tế thì phải có Tam Cương (ba mối ràng buộc lớn), đó là “Quân vi thần, phụ vi tử, phu vi thê”. Cụ đồ người Việt có nhân cách cực kỳ cao Nguyễn Đình Chiểu đã tuyên tín rằng “Trai thời trung hiếu làm đầu. Gái thời tiết hạnh làm câu trau mình”. Đàn ông đàng hoàng đầu đội trời chân đạp đất phải biết trung với vua, phải biết chí hiếu với bậc sinh thành. Con hiếu luôn được xã hội trân trọng đề cao, bởi đã là hiếu tử thì thường dễ dàng trong sáng chăm chỉ học giỏi rồi lương thiện ngay thẳng mà thành nghĩa sĩ, biết dâng hiến hy sinh cho dân cho nước. Tất nhiên, Hiếu là đạo chứ không phải là phong trào, nếu con giai nào cũng nỗ lực đóng vai phấn đấu để tiến thân thành con ngoan rồi huênh hoang in tiểu sử vào sách theo kiểu kiệt tác “từ cậu bé chăn trâu đến ông Tổng giám đốc” lại là một chuyện khác.

Nói cho cùng, con hiếu là chuyện tự nhiên nhi nhiên, nó giản dị như đói thì bú tí mẹ, sợ thì trốn vào lòng cha, chứ nào phải chuyện gồng mình lên mà rèn luyện rồi gian nan cố gắng vất vả tạo thành tích cốt thể hiện mình cho nhang nhác giống như là đạo đức. Đạo Hiếu thì thường được bắt đầu từ người cha, bởi đơn giản trước khi ông bố trở thành “papa” thì có một thời gian hồn nhiên thật dài ông ta đã phải là “baby”. Cha hiền là những người luôn theo sát chăm sóc từng bước chập chững của con mình, nhưng tất nhiên đừng theo sát quá như trường hợp ông bố thứ trưởng họ Mai một bộ nọ.

Thông thường, bố thích con trai là vì con trai có nhiều điểm giống bố. Ví như, hoặc ưa linh tinh phiêu lưu hoặc yêu lung tung phụ nữ. Và hầu hết các ông bố được hỏi là tại sao lại thích thì hình như đều trả lời, tại vì con trai có tư thế đứng. Trong truyện Kiều có một câu làm nhiều học giả phân vân “Anh hùng (...) giữa trần ai mới già”. Ở các dị bản có tồn nghi những chữ khác nhau. Tìm, Biết, Đoán hoặc Đứng. Nhiều ông bố đang bị có đông con gái đã kiên quyết chọn chữ “đứng”. Bởi là thật đàn ông thì dù hoặc trầm trọng như phải chết hoặc nhẹ nhàng như đi toa-lét đều cũng vô cùng rất ghét phải ngồi.

Xã hội hiện đại có xu hướng đẻ ít con, nên kha khá đông đàn ông ngày nay thường có một đến hai ái nữ. Điều này có buồn không thì duy chỉ có Giời biết. Dân gian bảo “ăn nhạt mới biết thương đến mèo”. Trong những gia đình có vẻ hạnh phúc ấy, đương nhiên tay con rể sẽ đóng vai con trai. Đây đáng kể là một mối quan hệ trong tinh thần cởi mở, dân chủ, hiện đại.

NGUYỄN VIỆT HÀ