Sẵn trong hồn nhiên ít chút nhà quê chúng ta một sự tích trầu cau, một miếng trầu tính trầu tình của ca dao… Rồi nỗi tương tư của thi sĩ Nguyễn Bính: Nhà em có một giàn trầu… Cái mảnh sân nơi thôn quê ở bên chum nước, cái vại sành men cũ có gốc cau cao vút, giàn trầu trùm lá mướt xanh… Ngược lên miền cao ta dễ dàng bắt gặp tít tắp những rừng cau… Giật mình nghe tiếng mo cau rơi, giật mình giữa ồn ào đô thị, ta muốn về bên thềm nhà quê hương ngày lễ hội : nhớ bà, trông mẹ, thấy chị thắm môi trầu…

Từ miếng trầu cánh phượng đình diềm

Người bạn xứ Kinh Bắc rủ tôi về Đình Diềm, cái lời mời thêm duyên dáng bởi câu hát thêm vào:

Nhận trầu xin nhớ đến cau

Đừng như vôi bạc mà rầu lòng em

Theo bạn, tôi có được một vùng đất cổ, có cây đa bến nước, các chị làng Diềm áo tứ thân hoa lý hoa đào, mắt dao cau môi cắn chỉ, với cơi trầu trên tay và lời mời đôn hậu mà đa tình của một giai điệu quan họ: Tình cờ gặp gỡ nhau đây, anh hãy ăn với em một miếng trầu này. Trầu em têm còn vụng lắm. Nhưng dù mặn dù nhạt dù cay dù nồng, dù chẳng nên vợ nên chồng cũng ăn dăm ba miếng để sau này có lúc nhớ đến nhau…

Miếng trầu cánh phượng là sản phẩm nghệ thuật từ những bàn tay nghệ nhân sâu sắc với cốt cách trầu cau mà làm nên hình hài cánh phượng, sang trọng và bay bổng. Miếng trầu cánh phượng đủ ngũ sắc (màu ngà của ruột cau, trắng bạc của vôi, xanh thắm của vỏ cau, ngả vàng của lá trầu, cùng miếng vỏ đỏ).

Yêu nhau cau sáu bổ ba, lời hát ý tứ đó chỉ phát lộ hết ý nghĩa khi xem các mẹ, các chị, các em bổ cau, làm trầu. Bàn tay nâng nhẹ lưỡi dao nhỏ sắc ngọt, với một vòng xoáy núm rời ra, để lộ chũm lòng đào, thêm vài lát dao nhẹ cho thành những miếng cau đều đặn… Từng miếng cau bỗng thoắt mang hình mỏ chim phượng, lật miếng vỏ cau lên, lá trầu được dọc làm ba gài vào như đôi cánh, miếng vỏ già màu đỏ gạch làm thành đuôi phượng. Trầu được đựng trong đĩa, trong cơi mời khắp lượt, các chị đi một vòng… lại nghe tiếng hát mời, hai tay đỡ miếng trầu ngắm nhìn hình hài cánh phượng cùng cái miệng cười như hoa, thấy đầy ắp trong tâm tưởng trọn vẹn cái nghĩa cái ân tình có từ thuở cha ông mình mà không nỡ dứt áo tàn canh !.

Đến những vùng đất trầu cau

Ngược lên đất Tổ đến với huyện Lâm Thao (Phú Thọ) còn thấy dấu vết của những rừng, những đồi cau xưa. Người dân dãy núi Hy Cương (Đền Hùng) từ lâu tự hào nơI đây là đất sinh ra truyện cổ tích "Trầu Cau" bất diệt, âu cũng là nét hồn nhiên đáng quí của người đất cổ, vì yêu chuyện Trầu Cau hay vì hoài niệm về một rừng cau bạt ngàn xưa của xứ sở mình.

Dấu tích của vùng đất trầu cau còn lại với cái tên chợ Trầu (Việt Trì). Người cao tuổi nơi đây còn nhớ mãi không khí của cái chợ độc đáo chuyên bán trầu cau. Lá trầu không được bó thành xếp buộc lạt, cứ bày xanh um cùng với cau, vỏ đã làm nên một chợ Trầu nổi danh khắp vùng. Trầu thơm lá nhỏ, dày, trầu hôi lá to. Ngược xuôi về với chợ trầu cau mua buôn bán lẻ tấp nập. Cạnh chợ Trầu là những làng chuyên trồng trầu ở vườn, ở ruộng.

Rừng đồi cau trên đất Phong Châu thưa dần cũng có lý do; cau ở đây sống trên đất cứng lên hạt đanh cứng, quả cau không mỡ màng. Vậy là cau từ Hải Phòng, Hải Dương, Hưng Yên lên góp mặt, gọi là cau tứ thời làm phong phú mặt hàng trầu cau nơi đất Tổ.

Bờ này sông Hồng, đó là đất xứ Đoài mây trắng các vùng bãi ven sông từ Chu Minh, Tây Đằng, Minh Châu (Ba Vì) xuôi xuống Vân Phúc, Vân Hà, Vân Canh… (Phúc Thọ - Hà Tây), cau được trồng thành vườn xanh mướt, không chỉ ngày hội ngày lễ mà ngồi với nhau thường ngày là có miếng trầu mời nhau đưa chuyện.

Trung tâm buôn bán cau trầu Tu Vũ (nơi giáp ranh ba tỉnh Phú Thọ - Hòa Bình - Hà Tây) còn sầm uất đến bây giờ. Những ngày giáp Tết, Tu Vũ nhộn nhịp cảnh trên bến dưới thuyền dọc theo sông Đà, sông Hồng và tỏa đi khắp các chợ miền Bắc. Cau từ vùng núi Tây Bắc dồn cả về Tu Vũ theo người buôn bán. Từ Tu Vũ ngược lên vùng Hoà Bình, Sơn La… thấy những vạt đồi im ắng với thân cau vút lên tán rừng… Rừng cau chạy dài từ thung lũng lên sườn đồi, cau rừng mọc kỳ lạ, quả già rụng mùa trước,mùa sau đã thấy cây non xanh như ai trồng… Từ rừng cau hương vị toả đến chợ khắp nơi… Tháng Giêng, Hai những bông hoa cau bắt đầu toả hương dịu nhẹ báo hiệu một mùa mới.

…Thấy thấp thoáng bóng cau vườn trầu cho mau mắn bước chân ta về làng. Cây cau vườn trầu ấy là quê mình, cái sản vật Việt Nam còn vĩnh hằng, khi lòng ta còn ân nghĩa, đó là lời nguyện ước với trầu cau. Cây cau hòn đá nào trên đất nước mình cũng ẩn chứa một sự tích Trầu Cau, ẩn chứa một tự tình của nữ sĩ Hồ Xuân Hương: Quả cau nho nhỏ, miếng trầu hôi…!.