Từ Trung tâm thị xã Hà Tiên theo quốc lộ 80 đi về hướng biên giới Việt Nam - Cam-pu-chia độ 3km, du khách đã trông thấy một khối đá vôi khổng lồ cao chừng 50m, đứng sừng sững trên một vùng đất trống chẳng khác nào một pháo đài tiền tiêu ngày đêm canh giữ an ninh cho một vùng biên địa. Nhiều hôm, từng đám mây trắng bay chầm chậm đi qua đỉnh động, có đám thì sà xuống thấp len lỏi qua các ngóc ngách của cửa hang tạo ấn tượng như động đá đang nuốt chửng những đám mây. Có lẽ vì thế mà nhà thơ Mạc Thiên Tích đã đặt tên cho cảnh trí này là "Thạch Động thôn vân", tức động đá nuốt mây, là một trong 10 cảnh đẹp nổi tiếng của đất Hà Tiên và xếp vào hàng thứ năm trong 10 bài tổng vịnh.

Khi leo lên một đoạn dốc là đến trước cửa động, phía trên có đề ba chữ "TIÊN SƠN TỰ", hai bên là hai câu đối "Thạch thượng linh lung lưu ngọc dịch; Đặng trung tĩnh địa ẩn Kim tiên". Bước vào bên trong động, một bầu không khí mát lạnh lan tỏa khắp nơi. Cũng giống như các hang động đá vôi khác, ánh sáng bên trong Thạch Động mờ ảo lung linh. Hang khá rộng và sâu, những khối thạch nhũ mang đủ hình thù kỳ dị, có người tưởng tượng là con trăn tinh trong chuyện cổ tích thần thoại, có hình thù giống các muông thú, có hình lại giống một người đàn bà mà theo dân gian truyền tụng, thì đó là Phật bà Quan Âm, có tượng thì cho đó là Thạch Sanh…

Và, cũng theo truyền thuyết dân gian, câu chuyện Thạch Sanh chém trăn tinh ở hang sâu lại gắn liền với Thạch Động này. Có lẽ vì thế mà phần lớn người Khơ-me sống quanh vùng đều mang tên họ Thạch chăng? Ở đây, trước kia có một cái hang sâu thăm thẳm và khá nguy hiểm cho những khách tham quan có óc tò mò, khám phá khi vào hang động nên người địa phương đã lấp miệng hang từ lâu. Tương truyền, hang động này ăn thông ra vịnh Thái Lan nên một khi thả những trái dừa xuống hang sẽ có thể tìm thấy nó ở bãi biển Mũi Nai sau đó.

Trong động còn có đường đi lên lưng chừng núi, đến tận vòm hang. Từ đây du khách có thể phóng tầm mắt nhìn sang đất Cam-pu-chia với các phum sóc ẩn hiện dưới chân đồi hay nhìn toàn cảnh thị xã Hà Tiên thơ mộng thu nhỏ trong tầm mắt, và xa xa là vịnh Thái Lan nhấp nhô những hòn đảo cùng các ghe thuyền chấm phá trên màu xanh của biển nước…

"Thạch Động thôn vân" thật xứng đáng là một cảnh đẹp của "Hà Tiên thập cảnh" được Mạc Thiên Tích trong tao đàn Chiêu Anh Các đề cao trong bài thơ tổng vịnh mười cảnh đẹp:

Bình Sơn, Thạch Động là rường cột

Sừng sững muôn năm cũng để dành.

NGUYỄN NHÂN