Trong lịch sử, Thăng Long đã có nhiều tên: Đại La, Thăng Long, Đông Đô, Đông Kinh, Bắc Thành… Mỗi cái tên đều phản ánh tính cách đô thành, đô thị, tức là mặt hành chính, chính trị. Nhưng cạnh đó, thành Thăng Long còn có một cái tên rất dân dã mang đậm màu sắc kinh tế-xã hội: Kẻ chợ.

Thực ra thì châu, huyện, trấn nào chẳng có  chợ. Các tỉnh lị càng có nhiều chợ lớn. Nhưng chỉ có Thăng Long mới được gọi là "Kẻ chợ".

Chưa rõ danh từ này xuất hiện từ bao giờ, chỉ biết rằng, từ thời trung đại, tên gọi đó đã quá phổ biến đến mức, các lái buôn và những du khách phương Tây, từ thế kỉ XVII cũng đã sử dụng danh từ này. Có lẽ người phương Tây đầu tiên sử dụng từ Kẻ chợ (phiên âm là Ca-cho) là ông Barros (Bác-rốt)-một cố đạo người Bồ Đào Nha-trong quyển sách nói về châu Á (Da Ascia) của ông, xuất bản năm 1550. Rồi sau đó, trong các sách du ký, hồi ức và trên bản đồ của một số nước phương Tây, các chữ Kechu (Kéc-chu), Cachu (Các-chu),… đều là cách phiên âm từ Kẻ chợ.

Từ xa lắm rồi, Thăng Long có rất nhiều chợ lớn, chợ nhỏ tập trung dày đặc, giăng tỏa trên các bến sông, bên cạnh bờ ngòi, cạnh cửa ô, bên cạnh cổng thành, sát đường cái quan, cạnh đường vào đình, vào chùa như chợ Cửa Đông, chợ Cầu Giấy, chợ Cầu Đông, chợ Cửa Nam, chợ Ngõ Huyện, chợ Đình Ngang, chợ Bạch Mã, chợ Bà Đá, chợ Văn Cử, chợ Bắc Cử, chợ Ông Nước, chợ Đông Thành, chợ Yên Thọ (Cầu Dền), chợ Yên Thái (chợ Bưởi), chợ Dà, chợ Yên Quang, chợ Hoàng Hoa (Ngọc Hà)…

Dân các vùng phụ cận đến chợ bán và mua nông sản, thực phẩm, hàng thủ công… tạo nên sự trao đổi kinh tế hai chiều giữa nông thôn và thành thị diễn ra rất sôi nổi.

Đêm bên tượng đài Lý Thái Tổ, Hà Nội. Ảnh: Khánh Linh

Nhìn tổng quát hơn thì có thể nói: toàn cảnh Thăng Long là một cái chợ khổng lồ. Dẫn chứng cho nhận xét này là hơn 50 đường, phố, kinh doanh sáu bảy chục mặt hàng chính, mà tên đầu phố đều mang chữ "Hàng": Bạc, đồng, vải, bát sứ, bát đàn, chiếu, vôi, tre, mắm, muối, than… Số lượng hàng hóa thì không một chợ tỉnh, chợ trấn nào sánh được Hà Nội. Hơn thế nữa, tất cả đường phố tạo thành những cái chợ không có "phiên họp" mà họp suốt ngày này sang ngày khác, suốt tháng, suốt năm. Bất kì lúc nào tới đó thì vẫn mua được, bán được.

Cách đây hơn 2 năm, Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội còn tổ chức "Chợ đêm" dọc đường dãy phố cổ: Hàng Đào, Hàng Ngang, chợ Đồng Xuân để thỏa mãn du khách ngoại quốc đi bộ ngắm phố cổ Thăng Long và mua sắm mặt hàng kỷ niệm, gây được tiếng vang.

Với chúng ta-người dân Việt thì nên hiểu cái từ "Kẻ" đồng nghĩa với từ Vùng. Nghe từ "Kẻ" rất thích như Kẻ Mơ, Kẻ Noi, Kẻ Dàn, Kẻ Cót, Kẻ Sặt v.v… Kẻ Chợ là "vùng thường xuyên có họp chợ hoặc vùng có rất nhiều chợ". Chính bởi vậy mà Thăng Long đã từng là nơi giao dịch, trao đổi hàng hóa lớn nhất nước-nơi có chợ Đồng Xuân, tiêu biểu cho các chợ, được xây dựng từ năm 1920. Chợ Đồng Xuân chẳng những là nơi trao đổi hàng hóa mà còn là một trận địa kiên cường chống thực dân Pháp âm mưu tái chiếm Việt . Cụ thể, trong những ngày đầu tháng 2 năm 1946, thực dân Pháp điên cuồng mở nhiều cuộc tiến công vào chiến trường Liên khu I, nhằm tiêu diệt sức đề kháng và lực lượng chủ yếu của ta. Ngày 14-2-1946, chợ Đồng Xuân trở thành điểm quyết chiến giữa quân dân Hà Nội và quân viễn chinh Pháp.

Và cho tới nay, chợ Đồng Xuân vẫn là ngôi chợ bề thế và buôn bán sầm uất nhất cả nước.

Để Thủ đô Hà Nội thực sự là Trung tâm kinh tế của cả nước, thì Hà Nội phải có nhiều tập đoàn, công ty, xí nghiệp… sản xuất ra nhiều sản phẩm có chất lượng cao, phải có các thương cảng, các đường giao thông hiện đại (đường thủy, đường bộ, đường hàng không) và nhiều siêu thị, cùng các chợ bán lẻ… đồng thời thực hiện tốt khẩu hiệu: "Người Việt Nam dùng hàng Việt Nam".

Ngọc Minh