Thế giới.

Khi giá dầu mỏ đang từ hơn 40USD bất ngờ tăng vọt lên 50USD, gần như cả thế giới bị sốc. Khi đó mọi người đổ lỗi cho Tổng thống Mỹ gây căng thẳng ở vùng Vịnh khiến nguồn cung bị thu hẹp. Tất cả đều yên trí như vậy. Tất cả đều chờ động thái hòa hoãn giữa I-ran và Mỹ để kéo giá dầu xuống mức cũ. Cuộc chiến tranh tưởng xảy ra đến nơi may thay chỉ là cuộc đấu võ mồm. Nhưng giá dầu thì không xuống mà cứ thản nhiên-như chuyện phải vậy-bò qua các ngưỡng 60, 70, 80USD một thùng. Những chuyên gia bằng cấp đầy mình căng thẳng đưa ra dự báo giá dầu sẽ lập kỷ lục thảm họa ở mức 100USD! Ở mức đó thế giới sẽ hỗn loạn thậm chí có thể xảy ra xung đột dầu mỏ toàn cầu? Nhưng giống như một câu chuyện cười không có hồi kết, chỉ thời gian ngắn sau đó ước ao của cả thế giới là kéo giá dầu xuống mức 100USD. Đương nhiên là vì chưa hỗn loạn, chưa xảy ra chiến tranh nên mới còn có thể mơ ước. Nhưng mặc kệ cả nhân loại trong cơn hoảng loạn, giá dầu nhanh chóng bỏ xa để tiến gần chạm ngưỡng 150USD. Ví thử trước đó nửa năm, anh nào ăn phải mật gấu mà trót nói ra dự đoán ấy thì chắc chắn bị coi là khùng, là khủng bố tinh thần toàn cầu. Nhưng cũng tại thời điểm giá dầu lập kỷ lục 147USD, anh nào bảo trước sau nó cũng quay lại dưới 70USD thì hoặc anh ta lạc quan tếu hoặc anh ta hoang tưởng. Những đầu óc lỗi lạc nhất nói chắc như đinh đóng cột là giá dầu sẽ ở mức 200USD! Chỉ cần tăng theo đà thêm vài tuần nữa là... đến ngày tận thế!

Nhưng giống như một trò đùa, sau khi sắp đến ngưỡng phá bỏ mọi thứ, giá dầu lại đang mã hồi trên đường trở về vị trí trước đây của nó và thế giới thì vẫn yên hàn. Chỉ có điều, kèm theo là cuộc suy thoái toàn cầu, ly loạn toàn cầu, rối ren toàn cầu. Vấn nạn lạm phát do giá nhiên liệu tăng bỗng biến mất khỏi mối bận tâm của hàng tỷ người. Thay vào đó là nỗi lo ngày mai sống bằng gì khi mà tiền bốc hơi hết trên sàn chứng khoán! Tiền không mất đi đâu nhưng chẳng ai còn tiền? Hình như chúng ta đang bị đẩy vào một thế giới hoàn toàn khác với cái thế giới cổ xưa quen thuộc đến nhàm chán. Nhiều lý thuyết sẽ phải viết lại. Nhiều quy luật không còn giá trị. Nhiều ranh giới tài chính thay đổi. Nhiều quy chuẩn đạo đức trở nên như không dành cho ai. Sau những chấn động ấy, chuyện gì sẽ xảy ra? Chúng ta chỉ còn cách ngồi phỏng đoán và chờ xem nó đến từ hướng nào mặc dù biết trước rằng tất cả sẽ lại sai toét, y như những màn ảo thuật dành cho trẻ con. Chỉ có điều thay vì cười, thế giới ngày nay phải tìm cách mà lau nước mắt. Mà đấy mới chỉ có một chuyện lên xuống của giá dầu mỏ. Trong khi đó mỗi ngày có hàng tỷ chuyện ảnh hưởng đến cuộc sống của con người. Thật may là thế giới vẫn hòa bình để bảo nhau dập tắt cuộc khủng hoảng. Nhưng qua cơn địa chấn do con người tạo ra, mới thấy nhân loại hóa ra chưa hề trưởng thành như họ vẫn tưởng. Cái chính vẫn là không thể biết chuyện gì sẽ xảy đến?

Chúng ta.

Cách đây một năm khi chúng ta bước chân vào cái chợ toàn cầu, niềm hy vọng về một cuộc bứt phá thần tốc hiện lên trên hầu hết những gương mặt người Việt. Đứng ngoài lề quá lâu, thiệt thòi quá nhiều chúng ta cứ tưởng những người bên trong chỉ toàn hưởng lợi. Vì thế không ít người lấy làm khó hiểu khi hàng triệu người khắp nơi trên thế giới xuống đường phản đối toàn cầu hóa. Phải có một cái lý nào đó khiến họ hành động ngược lại như vậy? Đáng lẽ tỉnh táo, chúng ta phải sớm nhận ra, cái chợ nào cũng kèm theo bên cạnh một góc tăm tối, nơi bọn cò mồi, đầu cơ làm giá, tung tin thất thiệt. Đôi khi chưa vào đến chợ chính đã bị móc nhẵn túi. Ai không may thì cảm thấy WTO là cái chợ trời và khó mà bảo rằng họ sai! Nhưng không thể coi đó là đúng. Đáng lẽ điều cần làm trước tiên không phải là nắm tay nhau ùa vào các gian hàng, mua bán ào ào mà hãy đọc kỹ nội quy, học cách đi chợ toàn cầu, học cách thiên hạ đi chợ, thiên hạ mua bán, học cách thiên hạ thắng và thua. Vì thế mà sau một năm, sự thất vọng lại xuất hiện ở những người từng hy vọng nhất. Thất vọng đầu tiên là giá hàng tiêu dùng tăng đến chóng mặt, lạm phát biến thu nhập người dân thành miếng da lừa mỗi ngày lại bé đi một chút. Trong cơn hưng phấn, không ai lường trước tai họa. Vì thế khi nó xảy đến thì tất cả đều bị cuống. Chỉ trong một năm mà biến động giá cả quay ngoắt đến vài lần giữa giới hạn trên và giới hạn dưới. Không ai tưởng tượng nổi lại có lúc nước xuất khẩu gạo thứ hai thế giới suýt hoảng loạn vì thiếu gạo! Nếu bình tĩnh chúng ta sẽ không khiến người nông dân giờ đây sống dở chết dở vì không bán được thóc. Nếu tỉnh táo chúng ta đã kiếm được từ chợ toàn cầu vài trăm triệu đô-la tiền chênh lệch bán thép và phôi thép.

Nhưng tất cả những điều đó đã thành quá khứ. Những mất mát cần phải được coi là học phí trả cho cuộc tập sự làm công dân toàn cầu. Bài học đó đắt hay rẻ không còn là việc chúng ta ngồi cộng nhẩm xem phải trả bao nhiêu bởi vì cái mất thì đã mất rồi, mà phụ thuộc vào việc chúng ta lấy lại được bao nhiêu từ bài học đó. Sau mọi chuyện mà chúng ta không chỉ chứng kiến, thế giới đang trở thành nơi trắc nghiệm lòng can đảm của những cuộc chơi mới. Rủi của người này hoàn toàn có thể là cơ may cho người khác. Nhiều người nghèo đi nhưng sẽ có những người từ nghèo khổ thành giàu có. Nhiều quốc gia tụt lại nhường chỗ cho các quốc gia khác vượt lên. Tất cả giống như một thứ quy luật nghiệt ngã nhưng không thể nói là không thú vị. Giờ đây là lúc cần đặt ra câu hỏi: sau mọi chuyện sẽ là chuyện gì? Cuộc sống đương nhiên không thể dừng lại. Với thế giới sẽ là một cuộc cơ cấu lại toàn diện các định chế, các trung tâm quyền lực, các quan niệm... Sẽ có hàng ngàn cuộc đổ vỡ lớn nhỏ cùng với nó là hàng triệu mảnh vỡ làm thương tổn những người xung quanh. Ai không biết cách tránh thì dính đòn là tất yếu. Nhưng đó có lẽ cũng là điều cần thiết cho một cuộc tái sinh theo nghĩa cần phải nhóm lại ngọn lửa cảm hứng đang bị những quy tắc cứng nhắc làm cho leo lét. Trong quá trình đó và trước khi có một diện mạo cũng như một lực hấp dẫn mới, thế giới sẽ lâm vào một cuộc đình đốn toàn diện với số người nghèo tăng lên khủng khiếp. Các thị trường tiêu dùng lớn sẽ đóng băng. Những đất nước tăng trưởng dựa trên xuất khẩu sẽ phải kích cầu nội địa. Thế giới sẽ phải ra những đạo luật mới về thất nghiệp để đội quân vài trăm triệu người bị cuộc khủng hoảng ném ra ngoài lề khỏi làm loạn. Còn với chúng ta, câu hỏi sau mọi chuyện sẽ là chuyện gì phải kèm theo vế thứ hai là... và chúng ta sẽ thế nào? Giờ đây không phải là lúc ngồi bàn cãi về phép tu từ của những quan niệm đầy tính học thuật nhưng chẳng tích sự gì trong khi cuộc sống đang sản sinh những quan niệm mới. Cần phải dám đối mặt với mọi sự thật. Một trong những sự thật ấy là sau tất cả mọi chuyện giờ đây chúng ta đang đối mặt với một cuộc giảm phát. Nếu thảm họa đó xảy ra chúng ta sẽ phải than lên rằng, thà cứ lạm phát còn hơn. Lạm phát khiến nhiều người nghèo đi nhưng nhiều người giàu vụt lên. Còn giảm phát thì kéo tất cả trở lại mức nghèo đói.