QĐND - Cố Thành (1956-1993) là một trong những nhà thơ lớn nhất của Trung Quốc cuối thế kỷ XX. Giai đoạn Trung Quốc cải cách đất nước cuối thập niên 1970 cũng là lúc Cố Thành bắt đầu sáng tác thơ. Cùng với các nhà thơ trẻ khác, Cố Thành đã thực hiện cuộc cách tân thơ ca toàn diện; và cũng từ đó, ông bị xếp vào nhóm “mông lung thi”. Năm 1987, ông rời Trung Quốc sang sống ở châu Âu; nhờ tiếp xúc với một nền văn hóa mới mà thơ ông đã có chuyển biến rõ rệt khi đi sâu vào những biến tấu của ngôn ngữ.  

Tụng ca mùa xuân

Tôi sống giữa thế giới này

Với trái tim của tôi

Này trái tim, trái tim của tôi ơi

Miếng trái cây thật tươi

Từng có lần đẫm máu mặt trời

Tôi là chàng hoàng tử

Trái tim tôi là vương quốc của tôi

Này vương quốc, vương quốc của riêng tôi

Tôi muốn xoay nòng đại bác bằng đồng

Đặt trên lỗ châu mai

Tôi muốn bảo mụ phù thủy nhỏ kia

Rằng người ta không thể bỏ đi khỏi xứ sở này

Xứ sở ơi, mảnh đất này ơi

Trên con đường bẩn thỉu sớm mai

Mọc những bụi gai đâm tua tủa

Khi em trở thành trái tim tôi

Tôi sẽ trở thành thế giới

Ôi thế giới! Hãy trở thành thế giới!

Những đại dương xanh hớn hở quanh tôi

Hân hoan ngắm bão bùng nhảy múa.

Nghĩa trang của tôi

Nghĩa trang của tôi

không cần hoa

không cần những tiếng thở dài hay những lời nức nở

Tôi chỉ muốn có một vài cây dương

đứng reo vui ở đó

và một thảm cỏ xanh dập dờn trong gió

long lanh, long lanh

dưới những vầng mây và dưới mặt trời.

Sinh nhật

Vào ngày sinh nhật tôi

Có người tặng tôi một chiếc ví sặc sỡ

Tôi không có tiền

Cũng chẳng muốn những đồng xu vô vị

Tôi đi ra phía sau gò đất lớn lạ lùng

Để nhìn những bông hoa thương yêu tôi

Tôi bảo: Giờ mình đã có một nhà kho

Mình có thể chứa những hạt hoa trong đó

Tôi nhét đầy chiếc ví những hạt hoa

Một vài hạt đen, nhấp nhánh

Như những con mắt nhỏ kỳ khôi

Tôi bảo những hạt hoa:

Đừng sợ nhé

Mình sẽ mang bạn đến ngôi nhà của Mùa Xuân

Nàng sẽ trao cho bạn

Tấm áo khoác màu xanh

Và những chiếc mũ bông kết hoa trên vành

Tôi có một chiếc ví nhỏ

Tôi không hề cần tiền

Tôi chẳng thích những đồng xu không đâm chồi nảy lộc

Tôi chỉ muốn nhét đầy những hạt hoa li ti vào ví

Tôi muốn chúc mừng sinh nhật của hoa.

Tôi - thằng bé ngỗ ngược

Tôi, thằng bé ngỗ ngược

Có lẽ vì mẹ nuông quá nên hư

Tôi muốn mỗi phút giây

Đều rực rỡ như màu sáp

Tôi muốn

Vẽ những bức tranh dễ thương trên giấy trắng

Vẽ sự tự do vụng về

Một con mắt

Chưa bao giờ ướt lệ

Một cái lông chim, một chiếc lá cây đính vào trời rộng

Một đêm xanh lơ, một trái táo xanh lơ

Tôi muốn vẽ dung nhan bình minh

Vẽ những nụ cười cho sương mai chứng kiến

Vẽ một tình yêu tinh khôi nhất

Không gợn chút niềm đau

Vẽ người tình nhân

Trong tâm tưởng

Nàng chưa từng thấy những đám mây đen

Màu mắt nàng – màu trời trong biếc

Nàng cứ mãi nhìn tôi thôi

Nhìn mãi

Chẳng bao giờ nàng đột ngột quay đi

Tôi muốn vẽ những phong cảnh xa xôi

Vẽ chân trời sáng tươi và sóng vỗ

vẽ thật nhiều dòng suối hồn nhiên

những ngọn núi phủ cỏ tơ phơn phớt

Tôi sẽ vẽ vạn vật gần nhau lại

Để yêu nhau

Để mọi náo động của mùa xuân êm đềm

Sẽ khai sinh một bông hoa bé bỏng

Tôi muốn vẽ hình ảnh của tương lai

Dẫu chưa thấy, dẫu là điều bất khả

Nhưng tôi biết rằng nàng rất đẹp

Tôi vẽ tấm áo choàng nàng khoác lúc sang thu

Vẽ những cây nến bập bùng, những lá phong cháy đỏ

Và nhiều lắm những trái tim ngừng đập

Bởi tình yêu dâng tặng cho nàng

Tôi muốn vẽ đám cưới

Vẽ buổi hội hè tôi dậy tự tinh mơ

Những giấy kẹo trang hoàng cho ngày lễ

Và những tranh từ truyện thần tiên.

Tôi, đứa trẻ ngỗ ngược

Muốn xóa sạch mọi điều bất hạnh

Vẽ cửa sổ khắp nơi trên mặt đất

Để những con mắt ở lâu trong tối tăm

Sẽ học được thói quen của ánh sáng

Muốn vẽ những cơn gió

Những đỉnh núi

Đỉnh núi này cao hơn đỉnh kề bên, cứ thế…

Muốn vẽ giấc mơ của người phương Đông

Muốn tô màu cho biển

Nỗi hân hoan bất tận rì rào

Và cuối cùng, ở một góc giấy thôi,

Tôi muốn vẽ chính mình

Một con gấu trong rừng già Victoria

Nó ngồi yên

Mắt đăm đăm

Giữa những cành cây

Con gấu không nhà

Chẳng ai chờ đợi nó ở miền xa

Nó chỉ có vô số những giấc mơ

Như những trái dâu ngọt lịm

Và đôi mắt đăm đăm mở lớn

Tôi mong chờ

Tôi suy nghĩ

Nhưng chẳng hiểu vì sao

Chẳng ai trao cho tôi sáp vẽ

Chút sắc màu trong khoảnh khắc cũng không

Tôi chỉ có chính tôi

Những ngón tay và những nỗi đau

Tôi chỉ có thể

Xé tờ giấy trắng tinh này thành trăm mảnh vụn

Cho chúng bay đi để tìm lũ bướm

Cho chúng nhòa đi khỏi thực tại này

Tôi là một đứa trẻ

Mẹ nuông quá nên hư

Tôi, một thằng ngỗ ngược.

                       Hải Ngọc chuyển ngữ 

MẸ TRƯỜNG SƠN TÓC MÂY BẠC PHƠ…

 

Ai hành quân qua đây

Trên lối mòn trâu kéo gỗ

Ai nghỉ đêm nơi đây

Còn dấu tro tàn bếp lửa

Đồng chí nào chia tay nơi đây

Ngã ba rừng hoang lá đầy.

 

Ôi những con đường chỉ một lần qua

Hai mươi năm biết ai còn nhớ

Nhưng từ đó cây hoang rừng già

Thương mãi đàn con gian khổ

Đất nhớ chân người thiết tha...

 

Mẹ Trường Sơn tóc mây bạc phơ

Lòng vẫn đau mưa nguồn chớp bể

Hai mươi năm dài trên trán mẹ

Những con đường rừng vẽ nét ưu tư.

 

Ôi những con đường không tên

Dưới ngàn cây im lặng

Vẫn nối tình đất nước hai miền

Vẫn đêm ngày chở máu về tim.

 

Tôi đi trên những con đường ấy

Mang Việt Nam trong linh hồn

Cuộc hành trình dài hai mươi năm chưa hề mỏi

Tôi vẫn theo đường rừng mải miết vượt Trường Sơn.

 

Hôm nay trên đường đánh Mỹ

Tôi dừng chân mắc võng qua đêm

Nghe suối khuya động tiếng thì thầm

Tiếng ai nói cười trong giấc ngủ.

 

Quên một ngày đường dài nắng đổ

Trong giấc mơ thơm mùi cỏ lá

Ai người xưa một lần qua đây

Đang cùng tôi có mặt đêm nay.

Người đã qua đây hành quân giết giặc

Người sẽ qua đây đẵn gỗ xây nhà

Trên dấu chân người nhọc nhằn gian khổ

Loài lan rừng mùa xuân nở hoa.

        (Tôi đi trên những con đường rừng cũ – Hoàng Phủ Ngọc Tường)

Ít có nơi đâu và hiếm có bao giờ mà cuộc sống của vô số con người Việt Nam lại gắn liền với rừng rúi như trong hai cuộc trường kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Có thể nói, hàng triệu con người Việt Nam trong suốt ba mươi năm ấy đã lấy rừng núi làm nơi ăn chốn ở, lấy mỗi gốc cây con suối làm nhà cửa quê hương, và không ít người đã gửi lại cả hình hài xương cốt trên những ngọn núi triền đồi không tên, những nẻo rừng xa hút. Rừng che bộ đội, rừng vây quân thù..., nhà thơ của Việt Bắc chống Pháp đã khái quát sinh động và trọn vẹn tình thế và tâm thế của cả một thế hệ đi đánh giặc.

Vừa là người trong cuộc vừa là chứng nhân của thời đại, những nhà thơ nhà văn của chúng ta ngày ấy đã biết để cho những chất liệu về rừng núi in đậm dấu ấn lên những trang viết của mình. Trong thơ văn của họ, cả Trường Sơn luôn hiện lên như một mái nhà che mưa nắng, như một kho hậu cần khổng lồ nuôi hết mọi con người, lại như một khu vườn mênh mông tỏa bóng chở che, sẻ chia số phận với mỗi cuộc đời. Thơ viết ở rừng và về rừng do vậy cũng mênh mông và bất tận như cảnh trí và hương sắc của đại ngàn. Trẻ trung nghịch ngợm như Phạm Tiến Duật, đằm thắm và da diết như Nguyễn Duy, mộc mạc và khỏe khoắn như Nguyễn Đức Mậu, sâu lắng và thâm trầm như Nguyễn Khoa Điềm..., và còn nữa, trong bài thơ trên đây chẳng hạn, ta sẽ gặp một giọng thơ rất đặc thù của một nhà thơ xứ Huế, anh Hoàng Phủ Ngọc Tường.

Đặc thù rất Huế đó trước hết là lối cảm xúc có cái gì ngậm ngùi và thương cảm hình như đã ngấm vào trong máu của những người con xứ này:

           Mẹ Trường Sơn tóc mây bạc phơ

          Lòng vẫn đau mưa nguồn chớp bể

          Hai mươi năm dài trên trán mẹ

          Những con đường rừng vẽ nét ưu tư

Những câu thơ như vẽ nên nỗi hiu quạnh, như có ngọn gió lạnh nhè nhẹ thổi qua giữa những con chữ, thứ cảm xúc buồn buồn, dìu dịu ấy có một sức thấm sâu và lan tỏa kỳ lạ. Thực lòng, chính tôi đã không biết bao lần bắt gặp mình đang lẩm nhẩm trong đầu những dòng thơ dịu nhẹ ấy của anh Tường mà không biết vì sao, không cố ý cũng chẳng vô tình. Thơ viết ở rừng, về Trường Sơn mà sao còn theo tôi về tận thành phố, đến tận hôm nay, kể cũng lạ. Tôi vẫn nghĩ, viết về rừng mà buồn bã một chút cũng là phải nhẽ, Ngã ba rừng hoang lá đầy sao không buồn, có người không lên rừng mà cũng còn cảm được Rừng đông buốt giá mưa bay buồn rầu như Trịnh Công Sơn kia mà. Chất Huế ấy, nỗi hiu quạnh phảng phất ấy đã phủ lên khắp những ngả rừng của Hoàng Phủ Ngọc Tường để vẽ nên một bức tranh sơn thủy hữu tình với những dấu chân người đi đánh giặc mang nặng tấc lòng ẩn, không ồn ào mà lắng đọng, mà trĩu nặng tâm tư, ắp đầy khắc khoải.

Đặc thù thứ hai của chất liệu thơ ở đây cũng có cái gì rất Huế. Cùng với một góc nhìn, lối cảm của một cây bút trí thức thâm hậu, ấy là cách nói giàu tính khái quát, một thứ triết học nhân bản được hóa thân vào những chi tiết của đời thường. Ấy là cách cảm nhận về rừng như một bà - mẹ - lớn, vóc dáng mênh mông, tình tứ ôm trùm, mà mỗi chúng ta là một đứa con nhỏ dẫu đi cùng trời cuối đất vẫn lặn ngụp trong nỗi yêu thương chở che của mẹ. Cách nhìn đó đã đành thời nào cũng có, ở đâu cũng có, nhưng dường như chỉ trong những tháng ngày gian nan nguy khốn nó mới được chúng ta gọi lên da diết hơn lúc nào hết, và với những đứa con xứ Huế, tiếng gọi, âm điệu nặng tình ấy càng sâu thẳm đến nao lòng, với những Trần Quang Long, Trần Vàng Sao, Ngô Kha trong thơ và Trịnh Công Sơn trong âm nhạc... Đó là thứ cảm xúc tuyệt đối chân thành, quá đỗi thiêng liêng sinh ra trong côi cút, đau thương và máu lệ. Đó cũng là cách mà chính Xuân Diệu, trong những chuyến công tác vào tuyến lửa Khu Bốn, đã hình dung về những “đêm hành quân”, chân bước đi dò dẫm trên Đất Mẹ mà như trở về thuở sơ sinh, như “đứa trẻ con đôi mắt khép - sờ mặt mẹ bằng đôi tay tha thiết”, cái cảm giác thân thương và cụ thể đến như là trực giác. 

Cả bài thơ này là khúc tự tình của một đứa con đi đánh giặc mà như đi trong vòng tay dịu dàng ôm ấp của người mẹ rừng sâu núi cả, người mẹ lớn Quê hương và Tổ quốc. Để rốt cuộc, bài thơ đóng lại trong một hình ảnh bất chợt lóe sáng, ấm áp và nồng hậu như đạt đến bến bờ của yêu thương và hạnh phúc:

          Người đã qua đây hành quân giết giặc

          Người sẽ qua đây đẵn gỗ xây nhà

          Trên dấu chân người nhọc nhằn vất vả

          Loài lan rừng mùa xuân nở hoa.

Bạn hãy thử nhấm nháp hai câu kết của bài thơ mà xem, sẽ thấy nó ý vị ngọt ngào như một thứ mật ngọt của rừng hay một lời tình tự của mùa xuân.

Anh Ngọc