Từ nhiều năm nay tôi đã dành sự đầu tư suy nghĩ về thơ văn xuôi. Đương nhiên, thể loại thơ và văn xuôi đã được nói tới ở Việt Nam và trên thế giới. Trong bài viết nhỏ này tôi chỉ trình bày một vài điều từ cảm nghiệm của cá nhân tôi về thơ văn xuôi.

Có lẽ không phải ngay ban đầu mà phải mất mươi năm kể từ khi tôi quan tâm đến thơ văn xuôi, tôi mới nhận ra rằng thơ văn xuôi là một thể thức không thể khác đối với sự ra đời của nó. Nó không phải là sự biến dạng hoặc thay thế thơ truyền thống, thơ mới (tạm gọi thể thức thơ của các nhà thơ phong trào thơ mới ở Việt Nam giai đoạn 30 – 45 thế kỷ XX), thơ tự do. Mỗi thể thức thơ này đều xuất hiện như một nhu cầu nội tại, không thể khác.

Sự xuất hiện về thể thức của mỗi loại thơ là do sự thúc đẩy trong dòng chảy biến chuyển không ngừng của truyền thống thơ ca cũng như nghệ thuật nói chung của nhân loại; và sự xuất hiện của mỗi thể thức nghệ thuật mới theo thời gian chúng được lan truyền nhân rộng và phủ khắp các quốc gia. Có một nguyên nhân nữa mang tính quyết định là sự ra đời của các thể thức thơ mới còn là sự thẩm thấu của các yếu tố thời đại, ban đầu là những áp lực về mặt xã hội (trong đó có yếu tố của kinh tế, chính trị, văn hóa và đạo đức) – lâu dần chúng chuyển hóa và biểu hiện thành nhu cầu về đổi mới hình thức nghệ thuật để đáp ứng với nguồn năng lượng mới đòi được giải tỏa và thăng hoa trong các cá thể văn nghệ sĩ.

Nói vậy nghe ra có vẻ phức tạp, nhưng rút gọn lại thì việc xuất hiện thể thức thơ văn xuôi, là nhu cầu tự thân của thời đại, nó giống như sự xuất hiện những hình thái nghệ thuật khác trong dòng chảy của lịch sử phát triển nghệ thuật.

Sự xuất hiện thơ văn xuôi là một đặc trưng khá tiêu biểu của thơ hiện đại, và của nghệ thuật nói chung.

Thế kỷ XX là thế kỷ đột khởi nhiều phát minh vĩ đại chấn động về tư tưởng và khoa học, là thế kỷ phải dầm qua cuộc chiến tranh tàn khốc nhất với quy mô rộng lớn nhất trong lịch sử loài người. Sự xuất hiện thơ văn xuôi cùng một loạt loại hình nghệ thuật và trào lưu tư tưởng khác là đòi hỏi không khác được của thời đại. Người nghệ sĩ là địa điểm để phát khởi các đòi hỏi đó của thời đại.

Thơ văn xuôi xuất hiện như là một thể thức lưỡng tính, có nghĩa nó phải trước hết là thơ, sau phải mang hình thức của văn xuôi, đến độ nếu nhìn bề ngoài rất khó phân biệt rằng đó là một bài thơ theo quan niệm truyền thống. Hai yếu tố này phải là một, hợp nhất, hòa quyện trong một thể thống nhất mang tính lý tưởng mới tạo ra thơ văn xuôi. Do vậy, chỉ từ yêu cầu này tôi dám quả quyết rằng quá nhiều nhà thơ của chúng ta, dù bắt chết cũng không thể hoàn thành được một bài thơ văn xuôi đúng nghĩa của nó. Điều này không thể xem thường.

*

* *

Một bài thơ văn xuôi được khởi lên từ khi xuất hiện ý tưởng cho tới lúc bài thơ hoàn thành phải chờ đợi một quãng thời gian khá dài, cái cảm xúc này luôn luôn thường trực và được đặt lệnh với chế độ chờ nạp năng lượng. Chỉ khi nào nguồn năng lượng được báo đủ, bài thơ khi đó mới bắt đầu từ từ lộ dần. Xác suất những bài thơ văn xuôi có nguy cơ đổ vỡ ngay từ đầu, tức là ngay khi nhà thơ động bút để sáng tác, là rất nhiều. Nó rất dễ bị vỡ vụn tan tành ngay tức khắc, ngay từ những dòng thơ đầu tiên, nếu nguồn năng lượng còn non; và không còn cái cơ hội để cảm xúc, ý tưởng ban đầu của bài thơ đó trở lại - Đó là đặc trưng khác biệt thơ văn xuôi với các thể thơ khác.

Giống như những công trình kiến trúc phải chịu trọng tải quá lớn, vấn đề thiết kế kết cấu móng xem ra lại là yếu tố quyết định hết thảy. Thơ văn xuôi cũng vậy, nó là thể thức thơ ra đời để chuyển tải một nguồn năng lượng lớn với “trọng lượng” lớn, vì vậy chỉ có thể thức thơ này mới chịu nổi sức ép của trọng lực, các thể thức thơ khác không đủ sức chuyển tải nguồn năng lượng và không thể chịu được sức ép của trọng lượng quá kích, nó sẽ làm cho vỡ vụn bài thơ ngay tức khắc.

(Còn nữa)