Từ một đồn biên phòng, chúng tôi vượt qua một cái dốc ngắn là tới ngay cửa chợ biên giới Si Ma Cai. Lúc đó đã vào khoảng 10 giờ trưa. Vào tầm giờ này, hàng ngô, hàng lợn, hàng chó, hàng váy, hàng thuốc lào là đông khách mua nhất.

Giống như nhiều người Mông, người Tày, người Dao, người Nùng, người Thu Lao ở các làng bản thuộc huyện Si Ma Cai này xuống chợ, chúng tôi chẳng có nhu cầu mua, bán thứ gì, cốt chỉ là để xem, để vui. Nhưng rồi vào khoảng gần 11 giờ trưa nắng đã đứng bóng, cái bụng mỗi người có vẻ như có kiến bò, thì chẳng ai bảo ai, mọi người đều len chân đến hàng phở gạo, phở ngô, hàng cơm, hàng thắng cố và hàng xôi nếp lá. Bụng không no, bước chân đâu có thể vững mà trở lại bản làng được?

Hàng cơm, hàng phở, hàng thắng cố, có ghế cho khách ngồi. Riêng hàng xôi nếp lá, khách phải đứng. Nhưng có lẽ, hàng xôi nếp lá là bắt mắt nhất. Xôi được đựng trong giỏ có lót lá chuối sạch. Có loại xôi được nấu từ hạt nếp nương với lá cây rừng để trở thành màu mận chín hoặc màu vàng chanh. Loại xôi được nấu với quả gấc màu đỏ thẫm là dễ nhận ra nhất. Xôi nếp lá các loại được nấu từ đêm, vậy mà khách tới hàng xôi cứ cảm thấy có mùi thơm nức. Hóa ra là, xôi nếp lá vốn thơm từ hạt, vốn hấp dẫn từ màu.

Một thanh niên Mông nếm thử nắm xôi gấc xong, anh ta ghé tai vào cái đài nhỏ cầm trên tay, miệng chúm lại hát: tu tù tù tù tu, tu tù tù tù tù… theo một làn điệu dân ca Mông. Còn tôi, cũng vừa nếm thử nắm xôi gấc lại chợt nhớ về miền xuôi quê hương mình, cữ này, những thân lá cây gấc bò trên ngọn cây xoan đã héo quắt, để lộ ra những quả chín đỏ như nhót. Chỉ có điều, những quả gấc ấy ở miền xuôi thì người ta dành để nấu xôi trong những ngày giỗ, tết, những ngày làm cỗ đám cưới, cất nhà. Còn ở vùng biên cương này thì bà con các dân tộc lại dùng để nấu xôi đem đến chợ để người bản gần, bản xa và khách thập phương thưởng thức! Tất nhiên, hạt nếp miền xuôi cũng thơm như hạt nếp vùng biên cương; và màu sắc, hương vị của quả gấc chín ở mỗi vùng cũng chẳng khác nhau, cũng chẳng có gì thay thế được!

KHÁNH TÙNG