Phụ nữ Sán Dìu gói bánh chưng truyền thống

Tôi sinh ra trong một gia đình người dân tộc Sán Dìu ở huyện Tam Đảo (Vĩnh Phúc). Điệu hát Soọng cô có tiết tấu ngọt ngào, sâu lắng, được cất lên từ lời ru của bà, của mẹ đã để lại trong tôi những ấn tượng tốt đẹp ngay từ thuở ấu thơ. Sau vài năm xa nhà, trở lại làng quê, tôi bỗng giật mình bởi nhiều trẻ em quê mình không còn biết nói tiếng mẹ đẻ, sắc màu trang phục truyền thống đã vắng bóng trên các đường làng và điệu Soọng cô từ lời ru ngọt ngào của những người mẹ trẻ không còn vang lên lúc đêm về...

Thăng trầm khúc hát Soọng cô

Theo các số liệu thống kê gần đây, người Sán Dìu ở Vĩnh Phúc có khoảng hơn 35.000 người, sống rải rác quanh chân núi Tam Đảo thuộc một số xã của các huyện Bình Xuyên, Tam Đảo, Tam Dương và Lập Thạch. Người Sán Dìu có ngôn ngữ, chữ viết riêng và truyền thống văn hóa đa dạng, phong phú. Trong đó, Soọng cô một loại hình xướng ca đặc sắc có làn điệu dặt dìu, réo rắt được hát lên từ những câu thơ-ca dân gian về tình yêu đôi lứa, thiên nhiên, ca ngợi tình nghĩa thủy chung vợ chồng, ca ngợi công lao của ông bà, cha mẹ, răn dạy con người sống có đức, có nhân, có hiếu… được lưu truyền qua nhiều thế hệ của người Sán Dìu  theo lối truyền miệng. Hát Soọng cô thường hát theo lối đối đáp, giao duyên, có bài bản với các làn điệu hát mời trầu, mời nước, hát hỏi thăm gia sự, nghề nghiệp, ý nguyện của nhau, tàn đêm hát có hát chào, hát xin về, hát níu chân nhau. Ông Trần Văn Bảo, nghệ nhân truyền dạy hát Soọng cô ở thôn Cửu Yên, xã Hợp Châu, huyện Tam Đảo cho biết: Ngày trước, vào dịp mùa xuân, thời điểm nông nhàn, lễ hội hay các đám cưới, hỏi… thanh niên nam nữ người dân tộc Sán Dìu thường rủ nhau đi hát Soọng cô. Qua mỗi làng họ dừng lại hát một đêm, hôm sau cùng rủ thanh niên nơi đó nhập vào đám hát đến các làng khác. Có khi đám hát có tới vài chục người và thường kéo dài cả chục ngày rất sôi nổi.

Theo “guồng quay” của xã hội hiện đại, người Sán Dìu ở một số xã của tỉnh Vĩnh Phúc không còn mang mặc trang phục truyền thống, nhiều trẻ em không được cha mẹ truyền dạy tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình, các nét văn hóa truyền thống ít nhiều phai nhạt, làn điệu Soọng cô cũng dần mai một, phôi pha. Những hiện tượng trên một phần do người Sán Dìu sống xen kẽ cùng các dân tộc khác nên mức độ giao thoa văn hóa diễn ra mạnh mẽ. Thanh niên nam nữ không còn tụ tập thành các đám hát vì bận rộn với cuộc sống mưu sinh…

 “Nút gỡ” cho làn điệu Soọng cô

Trước thực trạng văn hóa của người Sán Dìu có nguy cơ mai một, những người có tâm huyết và các cơ quan chức năng của tỉnh Vĩnh Phúc đã đề ra nhiều giải pháp để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc Sán Dìu, trong đó tìm lại điệu hát Soọng cô được coi là “nút gỡ”. Vì Soọng cô được xác định là “tinh hoa văn hóa” của dân tộc Sán Dìu ở Vĩnh Phúc.

Ông Trần Văn Quang, Giám đốc Sở Văn hóa-Thể thao và Du lịch tỉnh Vĩnh Phúc cho biết: Những năm qua, tỉnh Vĩnh Phúc đã quan tâm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa đặc sắc của các dân tộc trong tỉnh. Trong đó, tỉnh chú trọng đầu tư, khuyến khích các địa phương khôi phục các lễ hội, trò chơi dân gian, nhất là điệu hát Soọng cô của dân tộc Sán Dìu. Các hoạt động đó lồng ghép với phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư” bước đầu mang lại hiệu quả thiết thực.

Chúng tôi về xã Hợp Châu (huyện Tam Đảo)-địa phương có đông đồng bào dân tộc Sán Dìu sinh sống và là nơi phong trào hát Soọng cô khá sôi nổi từ nhiều năm nay. Ông Hoàng Văn Thành, Trưởng ban Văn hóa xã Hợp Châu cho biết: “Từ tình hình thực tế của địa phương, chúng tôi chọn hát Soọng cô là điểm khởi đầu và lấy việc bồi dưỡng đội văn nghệ của các đoàn thể làm hạt nhân cho việc truyền bá, khôi phục truyền thống văn hóa người Sán Dìu”. Ông Thành giải thích thêm: Soọng cô là một hình thức sinh hoạt văn hóa có tính cộng đồng rất cao thường được tiến hành trong các dịp lễ hội, kết hợp với các trò chơi dân gian nên được đồng bào Sán Dìu yêu thích. Khi hát sử dụng ngôn ngữ địa phương và trang phục truyền thống không chỉ tạo được nét văn hóa đặc trưng truyền thống, mà còn góp phần truyền bá ngôn ngữ, khuyến khích mọi người tìm hiểu cái hay, cái đẹp trong đời sống văn hóa tinh thần của dân tộc mình. Hiện nay, đội văn nghệ hát Soọng cô của xã Hợp Châu được kiện toàn và thường xuyên lưu diễn ở các địa phương trong huyện và nhận được sự ủng hộ của đông đảo người dân địa phương. Cũng từ đây phong trào dạy và hát Soọng cô, may sắm trang phục truyền thống, tổ chức trò chơi dân gian đã lan rộng ra các xã Trung Mỹ (huyện Bình Xuyên), Minh Quang, Đạo Trù (huyện Tam Đảo)… Đó là tín hiệu vui trong việc khôi phục và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống người dân tộc Sán Dìu ở Vĩnh Phúc. 

Bảo tồn và phát huy truyền thống văn hoá dân tộc trước sự tác động nhiều mặt của đời sống xã hội hiện đại là vấn đề khó. Điều đó đòi hỏi sự chung tay, góp sức của các cấp, các ngành và sự chăm lo của toàn xã hội. Việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc Sán Dìu ở Vĩnh Phúc sẽ góp phần tích cực vào việc giữ gìn những giá trị văn hóa tốt đẹp của ông cha cho thế hệ con cháu.