Về tranh Đông Hồ, ngày Tết cổ truyền của dân tộc, thời gian quý lắm, không dám phiền hà độc giả, tôi sẽ không nói về tranh lịch sử, tranh phong cảnh, tranh tôn giáo, tranh chúc tụng hay tranh truyện...

Tranh Đám cưới chuột.

Giả thiết rằng trong mấy trăm mẫu tranh tài hoa, giàu ý tưởng và đậm đà bản sắc dân tộc ấy, nếu bớt đi ba tờ tranh sinh hoạt là Đám cưới chuột, Đánh ghen và Hứng dừa thì một khoảng trống không gì bù đắp nổi. Xem bộ sưu tập tranh dân gian Đông Hồ chúng ta như lạc vào thế giới nghệ thuật mộng mơ, huyền ảo mà thật đời thường dân dã. Mảng màu tối sáng, đường viền mềm mại, bố cục cân đối, ý tưởng vừa hiện thực vừa lãng mạn, cụ thể, gần gũi mà thâm thúy, táo bạo nữa. Chẳng hạn như bức Đánh ghen. Ai dám bảo ngày xưa ông bà ta không biết chơi tranh khỏa thân? Thế xiêm y của cô vợ bé trẻ trung, tươi mát với cặp tuyết lê bốc lửa kia tình tình gió bay đâu mất?

Suy ngẫm về nạn tham nhũng làm bức xúc hàng triệu người dân lao động lương thiện, tôi phục nghệ nhân làng Đông Hồ quá! Tưởng như những bàn tay vàng và khối óc thâm thúy ấy không phải vẽ bức tranh Đám cưới chuột từ ba bốn trăm năm trước mà vẽ vừa ráo mực, vẽ về hiện thực đời sống hôm nay! Sao con mèo béo thế? Là mèo sao không bắt chuột? Chim trời cá nước là đặc sản chuột hối lộ rồi! Hai cái kèn tàu mà hai con chuột đi sau thổi ta cũng đừng nghĩ ngây thơ chỉ là nhạc cụ. Đấy là bọn xã hội đen rót đường, rót mật ong vào tai kẻ thoái hóa biến chất-kẻ đã bán linh hồn để lấy đô-la và biệt thự đấy!

Nhưng bức Hứng dừa mới đáng xếp ở hàng đầu, hàng số một. Lãng mạn mà thanh nhã, sống động hồn nhiên mà không dung tục. Cuộc sống hài hòa, an bình, hạnh phúc cùng thiên nhiên tràn vào bức tranh tươi rói. Mỗi nhân vật có tiếng nói riêng, sắm một vai không ai thay thế được. Cây dừa như cây gia hệ. Người chồng khỏe mạnh, gương mặt đầy đặn, đức độ và trong sáng. Anh có nhiệm vụ gặt hái hạnh phúc hoa thơm quả ngọt. Người vợ là nội tướng, phải nhạy cảm, giữ thăng bằng để đừng diễn ra cảnh “giàu đổi bạn, sang đổi vợ” mà thân bại danh liệt cho chồng hạ cánh an toàn, “tri chỉ, tri túc” (biết dừng, biết đủ). Hai đứa con (chứ không ba, bốn, năm đâu nhé, giỏi không?), không tranh nhau chí chóe nhặt dừa mà đứa như thử sức leo cây, học bố, đứa lại như động viên. Thật là một gia đình tràn đầy hạnh phúc: Cha ra cha, con ra con, vợ ra vợ, chồng ra chồng. Bản sắc dân tộc, cội nguồn văn hóa có trong một bức tranh toàn bích.

Xuân này, bạn có cùng tôi qua cầu Hồ mới bắc, trở lại Đông Hồ và du khảo vùng quê Kinh Bắc.

Nguyễn Văn Chương