Chỉ còn một năm nữa là tới Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long-Hà Nội. Công việc chuẩn bị vẫn còn khá bộn bề. Tuy nhiên, nếu như việc triển khai các dự án, công trình kỷ niệm, kế hoạch chỉnh trang đô thị… vẫn có thể được đảm bảo theo kế hoạch khi có sự tập trung chỉ đạo quyết liệt và tinh thần quyết tâm thực hiện thì Chương trình phát triển văn hóa, xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh, thiết thực kỷ niệm 1000 năm Thăng Long-Hà Nội lại không dễ để có thể đặt ra một tiến độ cụ thể. Nết người không dễ đổi thay, nó chỉ có thể biến chuyển theo thời gian kiểu mưa dầm thấm lâu.

Thiếu nữ bên Văn Miếu Quốc Tử Giám, Hà Nội. Ảnh: QUANG THÁI

Đây là một chương trình công tác lớn của Thành ủy Hà Nội nhưng cho đến lúc này, nhiều người băn khoăn rằng những nét văn hóa đặc trưng của người Hà Nội đã bị mai một nhiều và dù thành phố đã triển khai chương trình, cuộc vận động và phát động nhiều phong trào về xây dựng văn hóa người Hà Nội ở mọi tầng lớp, đối tượng dân cư nhưng kết quả chưa được rõ nét. Lại có nhiều ý kiến cho rằng lịch sử 1.000 năm Thăng Long kết tinh trong văn hóa và kỷ niệm là dịp khơi dậy tinh hoa văn hóa để người dân cả nước cũng như bạn bè quốc tế hiểu rõ hơn về truyền thống văn hiến và con người Hà Nội. Vì vậy cần phải tập trung nhiều hơn cho các công trình văn hóa, đặc biệt chú ý tới những công trình văn hóa phi vật thể, nhất là khôi phục nét hào hoa, thanh lịch của người Tràng An.

Nói về nét hào hoa, thanh lịch ấy, nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc qua nhiều năm nghiên cứu đã nhấn mạnh yếu tố tinh tế và nền nã của người Hà Nội. Ông giải thích: Quanh Hồ Tây có rất nhiều đền, chùa, nơi nào cũng có chuông. Vậy tại sao người Hà Nội không nói đến tiếng chuông của các đền, chùa khác mà nhất định phải là tiếng chuông Trấn Vũ (Tiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ Xương).  Tìm hiểu mới biết tiếng chuông Trấn Vũ nghe hay hơn tiếng chuông ở các đền chùa khác quanh hồ Tây là bởi chùa nằm ngay giữa hồ, không gian thoáng đãng, mặt nước như một tấm phản âm, cộng hưởng khiến cho tiếng chuông rền, vang và trong trẻo hơn rất nhiều. Điều đó cho thấy người Hà Nội rất tinh tế trong những cảm nhận, tinh tế trong lối sống. Nền nã ấy là cách ăn nói uyển chuyển, cân nhắc; là cách mặc đẹp mà không lòe loẹt, phô trương; thưởng thức nghệ thuật rất lành mạnh, thanh tao… Tất cả tựu trung lại là biểu hiện của lối sống có văn hóa, có chọn lọc, có tầm cao tri thức.

Những phẩm chất ấy không thường thấy trong cuộc sống hiện đại ở Thủ đô hiện nay; càng không dễ gìn giữ và phát triển khi mà rất nhiều dòng văn hóa đang ngày ngày du nhập ào ạt vào thành phố qua nhiều phương tiện. Vậy phải làm thế nào đây? Câu hỏi mà rất nhiều người yêu Hà Nội đang nóng lòng mong có lời giải đáp. Theo các nhà nghiên cứu, Hà Nội trong suốt 1000 năm là chốn kinh kỳ nơi vua chúa ở, nơi quần tụ của anh hùng hào kiệt, của những người thợ tài cao nghề tinh... Một nơi trung tâm như vậy, sự đào thải trong lối sống là rất lớn. Các triều đại đã mang văn hóa địa phương “thổi hồn” vào văn hóa chung của Hà Nội. Tất cả những thứ văn hóa vùng miền, địa phương đó, khi đến với đất Thăng Long đã tự  “rũ bỏ” những thô nhám để vươn mình trở thành một thứ văn hóa tinh túy hơn, thanh khiết, lịch lãm hơn. Ngày nay vẫn vậy, trong quá trình phát triển kinh tế, xã hội và đô thị rất mạnh mẽ, Hà Nội đang bao chứa trong nó rất nhiều thứ, cả cái đẹp và chưa đẹp. Nhưng qua thời gian, tự nó sẽ thanh lọc. Tinh hoa còn lại, phù phiếm, lai căng sẽ mất đi. Hà Nội là thế! Những nét cổ kính, thâm nghiêm sẽ giữ cho Hà Nội đẹp mãi. Thanh lịch vẫn mãi là nét văn hóa đặc trưng của người Hà Nội.

Như vậy là phải đợi chờ vào quy luật đào thải? Có thể thúc đẩy quá trình ấy nhanh hơn không, tức là không chờ đợi sự đào thải tự nhiên mà là đào thải có tác động thông qua việc khơi gợi, định hướng, khuyến khích… Tin là có thể. Con người khi tự nhận ra điều gì thường lâu hơn là được phân tích, lý giải đúng đắn, đáng tin cậy. Niềm tin càng vững khi được biết thành phố Hà Nội vừa thành lập Ban Chỉ đạo biên soạn, xuất bản, tuyên truyền giảng dạy bộ tài liệu “Giáo dục nếp sống thanh lịch-văn minh” cho toàn thể học sinh thành phố. Cùng với đó là sự đề cập ngày càng cao vai trò của gia đình trong việc xây dựng nhân cách con người, nền nếp gia phong, tình cảm đạo đức…

Hà Nội đang trong tiết thu, nét cổ kính, thâm nghiêm hiển hiện rõ và đẹp hơn lúc nào hết.

HẠNH NGUYÊN