QĐND -  Đất nước đổi mới, thời kỳ đầu đời sống tinh thần xã hội nói chung, văn hóa văn nghệ nói riêng thật tưng bừng khởi sắc. Xã hội vốn quen nếp khép kín. Văn hóa văn nghệ theo hướng phụ họa dần trở nên đơn điệu. Hết âm hưởng hào hùng của cuộc kháng chiến, lập tức bị rơi vào tẻ nhạt. Bối cảnh ấy, khiến mở cửa, hội nhập văn hóa bốn phương ào ạt, giống như mặc chiếc áo quá cũ chật, nay được bung ra khoác áo rộng, rực rỡ sắc màu. Đời sống văn hóa văn nghệ tưng bừng khởi sắc là điều dễ hiểu. Quan điểm của Đảng khi mở cửa hội nhập vẫn được thấm nhuần: “Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”. Nhưng cưỡi trên lưng con ngựa chiến bất kham, do bị đồng tiền của cơ chế thị trường chi phối, nên sự "hòa nhập" của văn hóa có nhiều biểu hiện của "hòa tan".

Hòa nhập, tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa thế giới để xây dựng nền văn hóa tiên tiến là mục đích của chúng ta. Còn hòa nhập mà không giữ được để dễ bị hòa tan, đi dần đến chỗ văn hóa truyền thống bị coi nhẹ, bị bỏ rơi, bị lép vế trước trào lưu văn hóa lai căng, thì thật là nguy hiểm. Hàng nghìn năm Bắc thuộc, đất nước bị tàn phá đến nỗi lăng tẩm các triều đại chỉ còn vài bệ đá, biên niên sử bị đốt sạch; năm sinh tháng đẻ, cũng như nơi sinh, nơi chôn cất các bậc tiền nhân cũng không còn. Dã tâm đồng hóa của kẻ xâm lăng thật tàn bạo và dữ dội. Thế mà dân tộc ta vẫn tồn tại, cốt cách, bản chất truyền thống của dân tộc vẫn còn nguyên vẹn và lại còn tỏa sáng, được bồi đắp phong phú thêm, khi văn hóa ngoại lai ập đến lại bị chính cha ông ta Việt hóa. Nhắc lại niềm tự hào trong nỗi đau khôn tả của dân tộc qua nghìn năm Bắc thuộc ấy là để chúng ta suy xét cho sự hòa nhập hôm nay mà không bao giờ để bị hòa tan.

Nói đến chuyện văn hóa văn nghệ, tôi lại bỗng thấy thèm một khúc dân ca. Nhớ mỗi độ Xuân về, cùng với cành đào nở thắm bên cạnh muôn sắc hoa xuân, nét mặt người phấn chấn, tôi lại thấy lòng mình nhẹ nhõm, lâng lâng bởi những khúc dân ca ngọt lịm, vang lên từ đầu ngõ, cuối phố mà chỉ dịp Tết cổ truyền hoặc những ngày đại lễ của dân tộc mới thấy rộ lên như thế.

Tiết mục hát dân ca của các nghệ sĩ tỉnh Đồng Tháp biểu diễn tại Liên hoan dân ca Việt Nam 2013. Ảnh: Vương Hà.

Chao! Ngày xuân đi trong lất phất mưa xuân mà lại nghe văng vẳng điệu dân ca quan họ của Thúy Cải hoặc Thúy Hường: “Đứng ở đằng xa. Yêu nhau đứng ở đằng xa, con mắt liếc lại bằng ba đứng gần...” hoặc nghe Thu Huyền (Đoàn Chèo Hà Nội) ngâm nga:

Hỡi anh đi cái ô đen

Có dừng là em đây vẫn đợi

Có quên em đây vẫn chờ

Đừng đi như thế bàn cờ...

thì cảm thấy mắt mình, chân mình cũng lúng liếng thật.

Những làn điệu dân ca trữ tình tha thiết ấy một thời lại đồng hành hằng ngày cùng với những ca khúc làm mê đắm lòng người bởi tình yêu quê hương, Tổ quốc nồng nàn, tình yêu lứa đôi đằm thắm, được cất lên bởi các giọng ca vàng của Quốc Hương, Tường Vy, Bích Liên, Thanh Huyền, Tân Nhân, Quý Dương, Trung Kiên, Trần Hiếu... với phong thái hào hoa, chững chạc, khiến xã hội như được “tắm” trong không khí tươi rói hạnh phúc, gian khổ mà vui.

Bây giờ, so với thời trước, đời sống vật chất đã khác xa. Đời sống tinh thần, xét về mặt hình thức cũng thật đa dạng và phong phú. Nhưng lòng người dường như trống trải, bởi thiếu vắng âm hưởng một đời sống tinh thần lạc quan, trong trẻo, lành mạnh, vốn được coi là mạch nguồn tạo nên cốt cách của dân tộc.

Vì sao chỉ dịp Tết cổ truyền hoặc các ngày đại lễ của dân tộc, chúng ta mới ưu tiên dành các chương trình văn nghệ cho dân ca truyền thống hoặc ca khúc cách mạng từng một thời làm mê đắm mọi thế hệ người Việt Nam ta. Tìm hiểu thì được biết, tất cả mọi chương trình tường thuật trên ti vi hay trên sân khấu, đều phải có kinh phí dàn dựng mới làm được. Trong khi đó, đất nước đang lo bội chi, hàng nghìn việc lớn phải lo thì đương nhiên kinh phí “rót” cho văn hóa, nhiều lúc chỉ như ví dụ. Một số chương trình dàn dựng cho dân ca hoặc ca khúc truyền thống cách mạng bán vé chỉ có khách xem chủ yếu là lớp người trung niên, cao tuổi, so với các chương trình nhạc “rốc”, “híp hốp” với lượng người xem là thanh, thiếu niên chen chúc.

Đó là sự thật, là cái khó của công tác quản lý. Nhưng khó mà vẫn phải làm, phải có quyết tâm không để văn hóa ngoại lai lấn lướt. Cái gì cũng có cái giá của nó. Sản phẩm văn hóa tinh thần không thể phụ thuộc vào sức mạnh đồng tiền “cân, đong, đo, đếm” như hàng hóa vật chất khác.

Bây giờ đi đâu, ngồi đâu cũng được nghe xập xình đủ loại hình ca nhạc, mà áp đảo là nhạc nguồn gốc nước ngoài hoặc các ca khúc buồn thảm về tình yêu. Một dạo, nhạc vàng bị cấm, nay nhạc vàng được phổ biến công khai, mà tính chất cấm trong nhạc vàng xưa thì đã thua xa mức độ bi lụy của các ca khúc mới ngày nay. Được biết, không ít người vừa được là ca sĩ xuất hiện trên sân khấu, năm trước năm sau đã thấy giới thiệu là nhạc sĩ, mà năng lực sáng tác có thể mỗi ngày, thậm chí chỉ một giờ một bài. Cho phổ biến công khai, rầm rộ các nhạc phẩm rẻ tiền, dễ dãi, lại cộng với cuộc thi các giọng hát đua nhau lấn lướt trên truyền hình. Các “diva” nổi tiếng đang tuyển chọn và huấn luyện các tốp thí sinh riêng của mình để đào luyện tài năng ca sĩ... Có cảm giác như lĩnh vực tuyển chọn, thi cử giọng hát hay ầm ĩ này đang bị thả nổi. Bởi thế mà có những cuộc thi, xuất hiện “hồn nhiên” những thí sinh hoàn toàn không có chút năng khiếu nào, khiến nhiều vị giám khảo phải che mặt hoặc quay nhìn đi nơi khác, thế mà truyền hình lại vô tư tường thuật. Rồi nước mắt “thí sinh” đua nhau rỏ xuống. Người xem không khỏi suy nghĩ, đó là nỗi đau thật sự bị loại vì giọng ca không đạt, hay nỗi đau vì “cái cửa” hái ra tiền của nghiệp ca sĩ bị khép lại.

Còn nhiều vấn đề nổi cộm mà dư luận quan tâm như giải thưởng quá cao cho ca sĩ thể hiện một bài hát hay, cát-sê năm chục, thậm chí cả trăm triệu cho ca sĩ tham gia một chương trình biểu diễn, liệu có được dư luận đông đảo đồng tình? Trong khi, ngay trong giới nghệ sĩ, có biết bao tài năng, nhưng đứng trong đội hình của dàn nhạc giao hưởng, những diễn viên kịch nổi tiếng, những diễn viên múa ba lê điêu luyện... thì lấy đâu ra cát-sê ngất ngưởng. Mà số ấy lại rất đông, âm thầm lặng lẽ cống hiến và bề bỉ. Và chính họ mới là lực lượng hùng hậu đem đến cho đời sống tinh thần của quần chúng yếu tố hàn lâm của văn hóa hội nhập và tinh hoa điêu luyện của nghệ thuật cổ truyền...

Lại sắp bước vào một mùa xuân mới, vui trong không khí lễ hội, xin nhắc lại đôi nét về văn hóa thời hội nhập khiến dư luận còn băn khoăn. Những mong lời ca tiếng hát trong trẻo một thời tràn ngập tình yêu quê hương đất nước, thắm thiết nghĩa tình rung động con tim lại có dịp được chú trọng, phục hưng để góp phần đem lại nhịp sống tinh thần lành mạnh, trong sáng cho đất nước ta hôm nay.

QUANG THỐNG