Những ngày thu tháng Tám, thị xã Bắc Kạn bên dòng sông Cầu mộng mơ tràn ngập cờ hoa, băng rôn, biểu ngữ chào mừng kỷ niệm 60 năm Ngày Giải phóng Bắc Kạn (24-8-1949/24-8-2009). Và không khí nơi đây càng tưng bừng, nhộn nhịp hơn bởi hàng trăm nghệ nhân hát then, đàn tính ở khắp các địa phương về tham dự Liên hoan nghệ thuật hát then-đàn tính toàn quốc lần thứ III. Đặc biệt, sự có mặt của đại sứ các nước: Trung Quốc, Lào, Phi-líp-pin, Ca-na-đa, Phần Lan, Bỉ, Pa-na-ma... trong đêm khai mạc đã làm cho không gian văn hóa hát then-đàn tính thêm gần gũi với bạn bè quốc tế.

Một góc Triển lãm không gian văn hóa hát then-đàn tính

Niềm tự hào của những nghệ nhân hát then, đàn tính

Trong kho tàng nghệ thuật dân ca Việt , hát then là một trong những loại hình nghệ thuật độc đáo và có sức sống lâu bền trong tâm thức nhân dân. Đối với đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Thái... ở các tỉnh miền núi phía Bắc, từ ngàn đời nay, những giai điệu then và cây đàn tính là người bạn tri âm, tri kỷ trong suốt cuộc đời. Gặp chúng tôi trong ngày hội hát then-đàn tính, từ những lão nghệ nhân mái đầu bạc trắng, đến các bạn nam thanh nữ tú tuổi mười tám, đôi mươi hay các em mới lên 9, 10 tuổi đều bày tỏ niềm tự hào sâu sắc khi cầm cây đàn tính trên tay búng từng dây “tính tẩu” và miệng ngân nga giai điệu hát then tha thiết.

Vào tuổi 70, nước da đã ngả màu đồi mồi, hai khóe mắt hằn sâu những vết rạn chân chim, nhưng Nghệ nhân hát then dân tộc Tày Hoàng Thị Quỳnh Nha vẫn rất hăng say khi nói về nghệ thuật hát then. Từ một cô sơn nữ ở xóm Bản Pó, xã Phù Ngọc, huyện Hà Quảng (Cao Bằng), sau gần 40 năm đam mê với làn điệu then và gắn bó với cây đàn tính, bà đã trở thành Nghệ sĩ ưu tú. Rời xa ánh đèn sân khấu chuyên nghiệp ở Đoàn nghệ thuật dân tộc tỉnh Cao Bằng, về hưu, bà trở về quê hương sinh sống và tiếp tục dạy đàn, hát và truyền nghề cho các thế hệ con cháu. Bà bộc bạch với chúng tôi: “Với những lời ca mộc mạc, gần gũi và giai điệu mềm mại, thiết tha, uyển chuyển, hát then rất dễ đi vào lòng người vì có tính giáo dục nhẹ nhàng mà tinh tế. Do vậy, tôi muốn hướng dẫn, dạy bảo các cháu thiếu nhi ở quê mình biết hát then để giữ lại một nét văn hóa đặc sắc của dân tộc mình”.

Trong bộ trang phục truyền thống dân tộc Thái nền nã, chị Lò Thị Hỉ, 37 tuổi và anh Lò Văn Dọc, 27 tuổi ở xã Ngọc Chiến, huyện Mường La (Sơn La) rất phấn khởi vì lần đầu tiên được đến Bắc Kạn tham dự ngày hội lớn của những nghệ nhân hát then. Khi anh Dọc đệm đàn tính, chị Hỉ đã say sưa hát bài “Khảm khái” (Qua sông lên trời) với chất giọng trong trẻo như một nghệ nhân thực thụ. Anh Dọc tâm sự: “Bạn Hỉ hát đúng nhịp điệu, giàu cảm xúc, mình vui lắm. Người đàn, người hát hiểu nhau như thế là tốt rồi. Sau Liên hoan này, mình và Hỉ tiếp tục về dạy hát, dạy đàn cho các con để chúng giữ được bản sắc văn hóa của ông cha”.

Một trong những diễn viên trẻ nhất tham gia Liên hoan hát then, đàn tính lần này là cháu Hà Thị Thu Thảo ở xã Tân An, huyện Chiêm Hóa (Thái Nguyên). Mặt hoa da phấn, cô bé 10 tuổi càng trở nên đáng yêu hơn trong bộ áo dài truyền thống màu tím than của dân tộc Tày. Em là “tâm điểm” của các phóng viên nhiếp ảnh và truyền hình. Tuy nhiên, Thảo rất tự tin khi nói chuyện với các cô, các chú nhà báo. Thảo nói: “Cháu học hát then, đàn tính từ lúc 5 tuổi và đã tham dự nhiều hội diễn ở cấp trường, cấp huyện. Vinh dự lần đầu tiên được tham gia Liên hoan toàn quốc, cháu rất vui và cố gắng hát thật hay để mang lại niềm vui cho các cô, các bác nghệ nhân cao tuổi đã tận tình truyền nghề cho cháu trong thời gian qua”.

Ngày hội tôn vinh nghệ thuật “tính tẩu so dây”

Nhà văn hóa tỉnh Bắc Kạn hình như quá chật chội so với số người xem ngồi kín trong khán phòng và rất nhiều người phải ngồi ngoài tiền sảnh, bên hành lang để được hòa mình theo cảm xúc của tiếng đàn “tính tẩu” giàu nhịp điệu với những câu then mượt mà, trong sáng. Sau tác phẩm mở màn “Men say Bắc Kạn” do các nghệ nhân, diễn viên Đoàn nghệ thuật dân tộc tỉnh Bắc Kạn trình bày, đêm khai mạc Liên hoan nghệ thuật hát then hội tụ rất nhiều giai điệu then độc đáo, thú vị. Đó là các giai điệu then cầu mùa, then cầu an, then chúc tụng, then chữa bệnh, then cấp sắc (lẩu then), then cáo lão, then nằm múa xoay đàn (non rặm pắn tính)... của dân tộc Tày, Nùng. Đồng bào dân tộc Thái đen góp thêm giai điệu Sên Tang Then, Sên lẩu nó và lễ hội then Kin Pang mang tính cộng đồng cao với hình thức diễn xướng độc đáo.

Càng nghe hát then, đàn tính, mọi người như bị “đắm chìm” trong “men say” bởi tiếng đàn dìu dặt, khoan thai với bao cung bậc trầm bổng. Cùng chung một nguồn gốc, nhưng giai điệu then ở mỗi dân tộc trên mỗi vùng miền mang một âm hưởng khá riêng biệt. Đến từ tỉnh Lạng Sơn, nghệ nhân dân tộc Nùng Nông Thị Sấm, 68 tuổi cùng cháu ruột là Chu Văn Minh, 20 tuổi đã làm khán giả xúc động khi được nghe hai bà cháu đàn, hát bài “Hát tiếp câu then của bà” với nội dung nhẹ nhàng và lời nhắn nhủ con cháu giữ gìn câu then, nhịp tính của ông cha để lại. Hay gia đình nghệ nhân dân tộc Tày Thàm Ngọc Kiến ở tỉnh Tuyên Quang cũng để lại ấn tượng tốt đẹp trong lòng người xem với tiết mục đàn, hát và múa then có tựa đề “Dọn hoa”. Lần đầu tiên xuất hiện trong Liên hoan nghệ thuật hát then-đàn tính toàn quốc, đại diện dân tộc Giáy-nghệ nhân Lò Thị Đối, 42 tuổi cùng tốp đàn tính đến từ xã Ma Li Pho, huyện Phong Thổ (Lai Châu) đã biểu diễn phục vụ khán giả một giai điệu then truyền thống lắng đọng, hồn hậu của dân tộc mình.

Đêm hát then-đàn tính càng thêm hấp dẫn, ấn tượng bởi sự xuất hiện của những nghệ nhân đã thành danh trên sân khấu nhờ loại hình nghệ thuật đặc sắc này. Đó là 5 Nghệ sĩ ưu tú: Nông Văn Khang (Bắc Kạn), Bích Thu và Quỳnh Nha (Cao Bằng), Thủy Tiên (Lạng Sơn) và Nông Xuân Ái (Thái Nguyên) cùng nhau hát bài “Lập xuân” (lời mới của Nguyễn Viết Toại). Vừa rời sân khấu, tâm trạng phấn chấn ánh lên rạng ngời trên gương mặt các nghệ sĩ tên tuổi về nghệ thuật hát then. Trò chuyện với chúng tôi, chị Thủy Tiên bày tỏ:

- Tôi thấy bồi hồi, xúc động như lần đầu tiên được đứng trên sân khấu biểu diễn cho đồng bào xem. Đối với tôi, hát then-đàn tính là một phần “máu thịt” của cuộc đời mình. Cảm ơn cơ quan văn hóa các cấp đã thường xuyên tổ chức các cuộc liên hoan, hội diễn, qua đó góp phần “ươm mầm” và tích cực vun trồng cho nghệ thuật hát then-đàn tính tiếp tục nảy nở và trở thành một trong những loại hình dân ca, dân vũ đặc sắc nhất của dân tộc ta.

Đêm khai mạc đã khép lại bằng điệu múa “Huyền thoại then” do các nghệ sĩ, diễn viên Đoàn nghệ thuật dân tộc, Trường cao đẳng sư phạm tỉnh Bắc Kạn và tốp thiếu nhi Trường tiểu học phường Xuân Đức thể hiện, như một lời chia tay ngọt ngào, lưu luyến đối với mọi người. Đồng chí Huỳnh Vĩnh Ái, Thứ trưởng Bộ văn hóa- Thể thao và Du lịch kiêm Trưởng ban chỉ đạo Liên hoan nghệ thuật hát then- đàn tính toàn quốc lần thứ III, nói:

- Trong thời buổi giao lưu văn hóa rộng mở mà đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Thái vẫn giữ được những làn điệu hát then có giá trị như vậy, thật đáng trân trọng. Không những thế, sự hòa quyện, đan xen giữa các làn điệu then cổ và then mới, sự tiếp nối giữa các nghệ nhân hát then trong Liên hoan chứng tỏ hát then-đàn tính như một dòng chảy lặng lẽ trong đời sống hiện đại và là một giá trị tinh thần không thể thiếu trong đời sống của đồng bào. Qua Liên hoan này, ngành văn hóa các cấp cần tiếp tục chỉ đạo, quan tâm chăm lo bảo tồn, phát huy và phát triển loại hình nghệ thuật đặc sắc này ngày càng tốt hơn, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Bài và ảnh: NGUYỄN VĂN HẢI