Minh hoạ: Phùng Minh

QĐND - Vợ tôi thường lên chùa thắp hương vào những ngày mùng một âm lịch, hôm nay đã là mùng một tháng Tám. Thế là lại sắp đến rằm Trung thu. Đứa cháu tuổi mẫu giáo mà mẹ nó vừa đưa đến gửi ông bà khiến tôi càng nhận ra rằm Trung thu năm nay đến gần hơn trong cái se lạnh rất Thu của Hà Nội, dù rằng lá vàng trên góc phố mới rơi vài chiếc, con đường tôi thường qua lại chưa ánh lên màu vàng rực của những chiều Thu muộn …

Tôi lãnh việc hằng sáng đưa cháu đi học và đón cháu về mỗi chiều. Hai ông cháu chậm rãi đi trên hè phố, tay trong tay, và tôi hỏi cháu về việc chuẩn bị đón Trung thu ở lớp học. Có lẽ những mùa Thu trước đã mờ phai trong trí nhớ của cháu, nên cháu vẫn hỏi lại tôi những câu hỏi thủa ban đầu: “Trung thu là gì hả ông?”, “Làm thế nào để đón Trung thu?”, “Trung thu cháu có được đi chơi không?”…

Không khó cho tôi khi kể cho cháu nghe về rằm Trung thu, vì trong tôi còn đọng bao ký ức của những Trung thu Hà Nội ngày xưa. Nhưng khi nói về ánh trăng, ánh trăng rằm Trung thu, thì thú thật tôi đã phải ngập ngừng… Một cánh đồng tràn ngập ánh trăng vàng, một lối ngõ với hàng tre quấn quít sẽ rung lên trước cơn gió nhẹ dưới ánh trăng, một đường phố nằm dài dưới ánh trăng dịu dàng, một làn trăng mỏng ùa vào qua cánh cửa mở toang… Trời ơi, ông nói gì về ánh trăng cho cháu hiểu đây? Không có ánh trăng rằm thì làm gì có Tết Trung thu(?)…

Đêm rằm Trung thu năm ấy, đường phố Hà Nội chỉ còn thưa thớt bóng người qua lại. Tôi và cô bạn cùng lớp vừa rời phòng học, tay trong tay lặng lẽ đi trên con đường to, dài, đẹp nhất Hà Nội - đường Trần Hưng Đạo. Người dân Hà thành xưa ít ra đường vào đêm rằm, mỗi nhà đều đã chuẩn bị một mâm cỗ Trung thu trong sân nhà hoặc trên tầng thượng, cả gia đình quây quần phá cỗ đón trăng rằm. Trên một vài con phố thoảng rung lên tiếng trống của vài đám trẻ tung tăng rước đèn dưới ánh điện lờ mờ lẫn ánh trăng rằm vàng lung linh... Đường Trần Hưng Đạo đêm ấy, giờ ấy hầu như không có người qua lại, chỉ có ánh trăng rằm trải dài trên đường nhựa. Ánh trăng rằm trát vàng trên các hàng cây cổ thụ ven đường và trên các biệt thự hai bên đường, ở đó chỉ thấy lờ mờ ánh điện hắt ra từ các khung cửa kính. Con đường ánh trăng thật tĩnh lặng dưới chân chúng tôi. Đột nhiên chúng tôi nghe tiếng huýt gió vẳng ra từ một khung cửa sổ. Ngước nhìn lên thấy một bóng người đang giơ tay như vẫy vẫy chúng tôi. Vui vẻ, chúng tôi cũng giơ tay vẫy lại. Hình như tôi thấy một nụ cười rạng rỡ hiện ra trên khuôn mặt của người lạ. Cho mãi tới mấy hôm sau tôi mới để ý thấy ngôi biệt thự có người lạ đó là sứ quán của một nước ngoài. Hình như người nước ngoài xa lạ ấy thấy lòng xao xuyến rung động khi nhìn chúng tôi đi dưới ánh trăng vàng huyền ảo… 

Ấy thế mà chẳng mấy chốc đã ngót ngét gần năm chục năm trôi qua với bao biến động của Hà thành. Có lẽ rằm này phải cho cháu thấy ánh trăng để cháu nhớ mãi…

Nghĩ đến đây, một câu hỏi bỗng vụt đến trong đầu tôi: Tìm ánh trăng ở nội đô Hà Nội, ở đâu? Một điều bình thường như thế không ngờ cũng thành câu hỏi. Tôi hơi giật mình và thấy mình phải có sự chuẩn bị. Hóa ra không dễ dàng chút nào. Ờ, đã lâu nay tôi cũng đã quên đi ánh trăng rằm, cũng như chả để ý đến trời Hà Nội hôm nào trong xanh hay có những dải mây trắng như bông. Vì thực ra, làm gì có lúc nào ngẩng đầu để mà ngắm trời. Đi trên đường lo “làm chủ tốc độ”, đêm về đến nhà một ống sáng điện. Nhà cao tầng chen chúc trên các con phố cũ mới. Bầu trời trở thành những đường ống trên cao, muốn ngắm cũng khó thấy và cũng chẳng hứng thú gì khi ra đứng ngoài đường đầy bụi bặm và tiếng xe cộ nhức óc. Một năm một lần, khi các con chúng tôi còn ở tuổi học trò, gia đình chúng tôi thường đi ra biển, cũng được ngắm trời, và họa hoằn ngắm trăng. Các con lớn cả, chúng chả đi với bố mẹ nữa, đó cũng là lý do đã mấy năm nay những kỳ nghỉ hè được ngắm trời cũng chả còn nữa, nói gì đến ngắm trăng. Tôi chợt giật mình, thì ra lâu nay mình, và có lẽ phần đông các cháu ở nội đô Hà Nội, toàn ngắm trăng rằm Trung thu qua ti-vi và phá cỗ Trung thu dưới ánh điện(!). Rằm Trung thu ồn ào với đồ chơi Tàu, ồn ào với những lời chúc tụng lễ hội. Cũng vẫn tưởng như truyền thống xưa: Đèn ông sao, múa sư tử kỳ lân, phá cỗ với ngồn ngộn các loại “bánh Trung thu” - các loại bánh được quảng cáo rầm rộ và bày bán từ mấy tháng trước. Bánh Trung thu ngày càng to ra, “đậm” lên. Nghe nói có hộp bánh giá bạc triệu(!) …

Nhưng hình như người ta quên mất cái chính tạo nên rằm Trung thu đó là ánh trăng. Cũng hình như người ta đã quên đi bao điều “nhỏ nhặt” trong cuộc sống công nghiệp, để rồi bỗng một giây phút chợt nhớ đến mà thấy lòng day dứt khôn nguôi. Cuộc sống của con người Việt có bao điều kỳ diệu với những chân lý tưởng như “nhỏ nhoi” nhưng hiện hữu. Một hôm đi chùa về, vợ tôi bỗng thốt lên: Lạ thật, sao trong chùa nào ở ta cây cối cũng xanh tốt quanh năm(?). Ôi! Đó là điều đúng với mọi ngôi chùa trên đất Việt. Những chân lý “nhỏ nhoi” ẩn quanh ta và trong những tâm hồn Việt, nó được nhận ra trong khoảnh khắc đến với vô cùng... Tôi chợt nhận thấy chân lý “nhỏ nhoi” ấy từ người vợ ít nói, cũng giống như chợt nhận ra cái tạo nên rằm Trung thu chính là ánh trăng.

Rằm này tìm đâu ánh trăng cho cháu nhỉ? Phải lên cao, nhưng nhà mình làm gì có sân thượng cao hơn nhà bên; nhìn qua cửa sổ, trăng có ở hướng này đâu! Hay ra đường cao tốc, xa quá! Hay ra hồ Gươm, chắc chả chen được! Ờ, có lẽ ra Lăng Bác, ra hồ Tây, hồ Trúc Bạch, nghe nói đường quanh hồ đã xong, chắc ngắm được trăng. Nhưng còn ánh điện? Làm sao ánh trăng mịn màng tỏa xuống được khi ánh điện từ những đèn com-pắc hiện đại sáng bừng cả không gian? Ánh trăng mảnh mai, nó yếu lắm, bởi chắc nó đến từ những làng quê xa tít sau những rặng núi xa mờ phía chân trời…

Làm sao để cháu hứng được ánh trăng đầy lòng bàn tay - một ánh trăng thật, như ngày xưa ông từng ngỡ ngàng một cảm giác kỳ lạ của ánh trăng rằm mỗi độ Thu về? Chả nhẽ một điều nhỏ nhoi - ánh trăng rằm Trung thu - con người vẫn hằng yêu, nó vẫn hiện hữu, mà không có cách nào tìm được cho cháu? Nhìn cháu tung tăng trên đường mà lòng tôi se lại…

Một cơn gió nhẹ mang hơi lạnh đầu Thu thoáng chạy dài trên phố. Hà Nội của tôi hôm nay có còn những đêm trăng rằm như mùa thu ký ức… 

Hoàng Thư Ngân