QĐND Online - Trường Yên hiện nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Nơi đây có dãy núi đá vôi bắt nguồn từ miền rừng núi Hòa Bình đổ về chạy dọc phía tây, có sông Đáy bao quanh ở phía đông, có đường thiên lý ra Bắc vào Nam chạy xuyên giữa, có đường thượng đạo chạy qua phía tây bắc. Đây là một vùng núi hiểm trở nhưng giao thông thuận lợi. Thời Đinh và Tiền Lê, đất này thuộc kinh đô Hoa Lư, sang thời Lý- Trần đổi thành phủ; là phủ Trường Yên và Thiên Quan thời Lê và phủ Yên Khánh thời Nguyễn. Khi Mã Viện đem quân Đông Hán sang xâm lược nước ta, Hai Bà Trưng đã đêm quân về ở đây rồi rút ra cửa Thần Phù để vào Thanh Hóa xây dựng căn cứ chống giặc lâu dài. Đinh Bộ Lĩnh đã khởi binh ở vùng đất này và khi lên làm vua, ông đã xây dựng kinh đô Hoa Lư tại đây. Sau cuộc kháng chiến chống giặc Mông- Nguyên lần thứ nhất (1258), nhận thấy vị trí quan trọng về an ninh- quốc phòng của phủ Trường Yên, vua Trần Thái Tông đã chú ý đến vùng đất này. Ông đã về động Vũ Lâm dựng am Thái Vi, mở đầu cho việc xây dựng hành cung Vũ Lâm. Nơi đây trước khi Trần Thái Tông đến, còn là rừng rậm, dân cư thưa thớt thành các Ô chòm xóm, gọi là Ô Lâm. Trần Thái Tông đã chiêu dân lập ấp, đặt làm bản giáp. Khi xóm làng đã ổn định, Trần Thái Tông cho xây dựng ở đầu làng một ngôi chùa gọi là chùa Sở, còn gọi là Thiền Lâm tự.

Trong cuộc kháng chiến chống quân Mông-nguyên xâm lược nước ta lần thứ hai (1285), sau trận đánh ngăn cản quân Nguyên ở Đà Mạc và cái chết của danh tướng Trần Bình Trọng (26-2-1285), Hai vua Trần (Thái Tông và Nhân Tông) rút quân về cửa ải Hải Thi, rồi lui quân hẳn về Thiên Trường và Trường Yên. Hai vua Trần đã lập căn cứ địa và đại bản doanh ở thung lũng đá vôi Thiện Dưỡng (Trường Yên), với ý đồ ngăn cánh quân của Toa Đô từ Thanh Hóa kéo ra kinh đô Thăng Long. Sử cũ cho biết: trong cuộc kháng chiến chống Mông-Nguyên lần thứ 2 (1285), nhà Trần đã rút lui về phủ Trường Yên, lập căn cứ chống giặc.

Thời gian xây dựng căn cứ địa Trường Yên và Thiên Trường cũng là thời gian để nhà Trần tập hợp lực lượng. Nhờ đó, hai vua Trần và Tổng chỉ huy các lực lượng vũ trang nhà Trần là Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn đã triển khai kế hoạch phản công quân địch ở Đại Hoàng, nhưng không thành công vì khi ấy lực lượng của giặc còn mạnh. Đạo quân của Thoát Hoan từ phía bắc tiến xuống, còn đạo quân của Toa Đô từ phía nam đang ào ạt tiến ra. Thiên Trường và Trường Yên không còn là nơi an toàn nữa, hai vua Trần đã thoát khỏi thế hợp vây hai mặt của giặc bằng cách rời nơi đây, nghi binh ra hướng biển Hải Phòng, Quảng Ninh rồi lộn vào Thanh Hóa. Khi hai vua Trần không còn ở thung lũng đá vôi Thiện Dưỡng thì Toa Đô từ Thanh Hóa vào cửa biển Thần Phù theo dòng Trinh Nữ tiến ra phủ Trường Yên. Toa Đô đã đến thung lũng đá vôi Thiện Dưỡng và hành cung Vũ Lâm (đã bị tự hoại) thì một bộ phận quân giặc đóng tại đây, còn đại bộ phận đuổi theo hai vua Trần.

Vào đầu tháng 4 năm Ất Dậu (1285), kinh thành Thăng Long được giải phóng, vào tháng 5 hai vua Trần từ Thanh Hóa theo cửa biển Thần Phù vào phủ Trường Yên. Ngày 3 tháng 5 năm Ất Dậu (7-5-1285), hai vua Trần đã đánh tan một bộ phận quân Mông-Nguyên ở đây, “chém đầu, cắt tai giặc không kể xiết”. Trận đánh quân Mông- Nguyên diễn ra tại thung lũng đá vôi Thiện Dưỡng. Ở giữa thung lũng đá vôi Thiện Dưỡng nói trên, có cánh đồng “Cửa Mả” và gần đó có thung lũng “Mồ” vì có nhiều mồ mả và nhân dân địa phương vẫn gọi thung lũng này là “đất chiến địa”. Trận đánh quân Mông-Nguyên ở phủ Trường Yên vào ngày 7-5-1285 đã góp phần nhanh chóng quét sạch quân Mông-Nguyên ra khỏi đất nước ta một lần nữa cho thấy Trường Yên không chỉ là đất đế đô mà còn là đất chiến địa.

THU TRANG