QĐND - Mười một Ngày thơ Việt Nam đã đi qua với những thành công và khiếm khuyết, khen và chê, vui và buồn... như ta đã biết. Cho đến bây giờ, lá cờ Thơ với hình tượng chim Lạc bay và bài Nguyên tiêu (Rằm tháng Giêng) của Hồ Chí Minh vang lên trong ngày thi ca không còn xa lạ với nhiều người dân Việt Nam nữa. Sức hút của Ngày thơ với công chúng yêu thơ ngày càng tăng - đó là một thực tế. Điều này có vẻ như trái ngược với nhận định về thơ của một bộ phận dư luận hiện nay. Đó đây, không ít người cho rằng, thơ đang mất dần vị trí của mình, đang ở trong tình trạng suy thoái và buồn hơn là bị công chúng quay lưng lại. Trong thời kỹ trị, tiếng nói của thơ vang lên yếu ớt, dè dặt, cơ hồ như đang bị chèn ép, khuất lấp giữa các phương tiện nghe nhìn, các thể loại truyền thông khác.

Ảnh minh họa/internet.

Có gì mâu thuẫn không giữa thực tế trên với quang cảnh khá đông đúc của các ngày hội thơ ở Hà Nội và nhiều địa phương. Từ cụ già tuổi ngoài chín mươi đến em bé tiểu học đều có mặt ở Ngày thơ Việt Nam. Văn Miếu - Quốc Tử Giám năm nay, trong Ngày thơ Việt Nam lần thứ XI hàng nghìn người đến dự, không ít người rưng rưng khi nghe lại bài thơ Thần từng âm vang trên sông Như Nguyệt thời quân dân đất Việt đánh giặc Tống xâm lăng nghìn năm trước. Rồi, cũng cả hàng nghìn người ấy lại im lặng phăng phắc khi nghe Anh Ngọc đọc Buồm nâu biển biếc, Hoàng Trần Cương đọc Vía biển, Đoàn Mạnh Phương đọc Tổ quốc, Trần Quang Đạo đọc Đất nước hình chim câu, Trịnh Công Lộc đọc Mộ gió, Phạm Vân Anh đọc Hạt đèn cực bắc, Đỗ Trung Lai đọc Môi dịu dàng ta gọi Bắc Giang thu... và một nghệ sĩ đọc trên nền nhạc dân tộc bài Tổ quốc nhìn từ biển của Nguyễn Việt Chiến. Và, 9 cây thơ trẻ: Thụy Anh, Nguyễn Minh Cường, Miên Di, Nguyễn Quang Hưng, Lữ Thị Mai, Vũ Thiên Kiều, Du Nguyên, Bình Nguyên Trang, Nguyễn Anh Vũ cũng làm hàng nghìn người xúc động với tổ khúc thơ-nhạc Tổ quốc và Tình yêu.

Tôi đồng cảm với nhận định này của một bài viết in trên báo Văn nghệ số 9 ra ngày 2 tháng 3 năm 2013: Vâng, 11 năm trôi qua, ngày hội thơ đã dần đi vào tâm thế chờ đợi dịp đầu năm với những người yêu thơ cả nước... Rõ ràng, ngày thơ Việt Nam và Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã trở thành điểm hẹn của những người bạn ở cả trong thơ và đời. Tạo được một thói quen như thế, một nếp sinh hoạt văn hóa như thế, dễ thì thật dễ với một đất nước có rất nhiều người yêu thơ như nước ta, nhưng ngẫm ra, khó thì cũng lại thật khó, giữa một thời đại “văn chương hạ giới rẻ như bèo” như cụ Tản Đà đã cảnh báo từ gần một thế kỷ trước mà tới hôm nay, ta càng thấm thía...

Không chỉ ở Hà Nội, mà gần 150 địa điểm tổ chức Ngày thơ Việt Nam ở hầu hết các tỉnh, thành trong cả nước với nhiều hình thức phong phú cũng đã nói lên một phần lòng yêu thơ của nhân dân ta. Nhiều câu lạc bộ thơ háo hức bước vào rằm tháng giêng với tâm thế của người đi lễ hội và chính họ cùng với các sinh viên ở một số trường như Đại học Văn hóa Hà Nội, Đại học KHXH & NV Hà Nội, Học viện Cảnh sát, Đại học Đại Nam, Học viện Báo chí & Tuyên truyền, Đại học Bách khoa, Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Văn hóa nghệ thuật quân đội, Nhạc viện Hà Nội, và một số trường đại học, cao đẳng, trung học phổ thông khác ở các địa phương đã mang lại không khí, sắc thái mới mẻ, tưng bừng cho ngày thơ Xuân Quý Tỵ 2013 này.

Chủ đề Mùa xuân đất nước - Tuổi trẻ với Tổ quốc với điểm nhấn là biển đảo Việt Nam đã khơi vào đúng lòng dân ta và thế hệ trẻ hôm nay. Lòng yêu nước, tinh thần tự hào, tự chủ, tự cường dân tộc và những toan lo vận nước được thổi bùng lên bằng thơ ca. Không có gì lạ cả, thơ ca đã đồng hành với công cuộc dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam hàng nghìn năm nay với những ca dao truyền khẩu trong dân gian, với thơ Lý - Trần như một kỳ quan rực rỡ của văn hóa nước nhà, với thơ yêu nước thời Lê, thời Nguyễn... và dòng thơ kháng chiến chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ xâm lược, bảo vệ Tổ quốc sau này... Thơ, dù ở thời nào nếu gắn bó với dân tộc, quan tâm đến vận mệnh của đất nước, đời sống của nhân dân thì sẽ có cơ hội tồn tại, thâm nhập sâu vào công chúng một cách rộng rãi. Thơ là phiên bản của tâm hồn, nhưng chớ cho rằng chỉ có viết về cái riêng tư, riêng biệt của cá nhân mới là thơ đích thực. Nguyễn Trãi viết: Chăn lạnh choàng vai đêm chẳng ngủ / Suốt đời ôm mãi nỗi lo dân và sau này Hồ Chí Minh viết: Cảnh khuya như vẽ người chưa ngủ / Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà là tâm trạng riêng nhưng cũng là tinh thần chung đấy chứ. Tôi nghĩ, yêu nước thương dân là tư tưởng cũng là tình cảm xuyên suốt của mỗi nhà thơ.

Cho đến nay, có thể nói rằng Ngày thơ Việt Nam đã trở thành sinh hoạt văn hóa lành mạnh của một bộ phận không nhỏ nhân dân ta. Dù còn điểm này, điều khác yếu kém, khiếm khuyết nhưng không thể phủ nhận giá trị tinh thần và hiệu ứng cuộc sống mà ngày thơ mang lại. Sự phối hợp giữa tính hàn lâm với tính dân dã, tính hiện đại với tính truyền thống trong các ngày thơ đã tạo nên được một sân chơi lý thú cho những người làm thơ và yêu thơ. Đến đấy, người ta có thể đọc thơ, ngâm thơ, diễn thơ, hát thơ và cả sắp đặt thơ. Người ta có thể nghe và nhìn thơ với nhiều cung bậc, trình độ thưởng lãm khác nhau bằng tình yêu thi ca. Thơ vốn mang trong nó tâm hồn, tâm khí và cả tâm linh nữa nên nó đã, đang và vẫn là nhu cầu sáng tạo, trình bày, thưởng thức của một bộ phận không ít dân chúng. Thơ gần gũi với những sinh hoạt dân gian truyền thống; không ít bài thơ, câu thơ đã được đưa vào nội dung diễn xướng dân gian (hát dân ca, hát đối đáp, hát xẩm, phổ nhạc cho thơ, kịch thơ, múa thơ...) hay hoạt động tâm linh (lời cúng, hát đồng...). Thơ cũng có thể gắn với các “món chơi” truyền thống như đố chữ, vịnh thơ, ứng tác thơ, bình thơ, viết thư pháp thơ...

Vậy nên, ta có thể nâng cấp Ngày thơ Việt Nam lên Lễ hội thơ Việt Nam được không? 

Theo tôi, sau 11 lần tổ chức Ngày thơ Việt Nam đã đủ độ chín muồi để Hội Nhà văn Việt Nam đề nghị Nhà nước nâng Ngày thơ lên thành Lễ hội thơ. Nội dung, tính chất, tầm vóc, tính ảnh hưởng của nó trong xã hội ngang tầm một lễ hội mang tính chất công chúng rộng rãi. Tuy nhiên, không phải vì thế mà hạ thấp thơ; vì từ sân chơi này mối giao lưu giữa nhà thơ với công chúng sẽ được mở rộng, thơ có cơ hội đi vào nhân dân dễ dàng hơn, các phương thức trình bày diễn xướng thơ chắc chắn sẽ phong phú thêm... Trong lễ hội, thơ sẽ được gắn với nhiều hình thức hoạt động sáng tạo của công chúng, làm cho ngày thơ không bị gò bó, đóng khuôn trong sự mòn cũ, cứng nhắc. Đương nhiên, để làm được điều đó, những người thiết kế, tổ chức chương trình phải rất năng động, sáng tạo và không thể không hướng tới tính chuyên nghiệp, bài bản. Khi ngày thơ mang tầm vóc lễ hội thơ thì mọi sự chắp vá, tùy tiện, tùy hứng, lộn xộn, nhếch nhác sẽ phải bị xóa bỏ. Những lớp lang của lễ hội (phần cứng, phần cơ bản) phải được định hình một cách hợp lý và kín kẽ nhưng không cản trở sự đóng góp phong phú, đa dạng, thoáng đãng của các hoạt động khác. Như từ gốc, từ thân sẽ tỏa ra nhiều cành nhánh, nụ mầm, sẽ kết đậu nhiều hoa trái thơm lành cho cuộc sống. Tôi tin, người làm thơ, trình diễn thơ và công chúng yêu thơ Việt Nam sẽ đủ tâm và tài để làm cho Lễ hội thơ ngày càng hay hơn.

HOÀNG MAI