Truyền thống, cùng với bản sắc có lẽ là khái niệm được sử dụng nhiều hơn cả, khi nhắc tới văn hóa, thời gian qua.

Bản sắc là cái KHÁC của vùng miền/dân tộc này so với vùng miền/dân tộc kia. Về văn chương, Chăm có gì khác biệt? Dân tộc có chữ viết bản địa, có bia chữ Phạn sớm nhất Đông Nam Á, lẽ nào dân tộc đó không là gì cả trong văn chương? Thử lướt qua mấy công trình văn học sử Việt thế kỷ qua, đâu là chương nói về văn học Chăm? Ngay một nhà dân tộc học nổi tiếng Paul Mus còn cho là văn học Chăm có thể chỉ tóm gọn trong 20 trang giấy. Nghĩa là chẳng có gì đáng nói cả! Như vậy, đâu là tính toàn vẹn của văn học Việt , như Nguyễn Phạm Hùng đặt ra?

Văn chương không chủ ở số lượng. Nếu bạn góp thêm một Akayet Dewa Mưno (sử thi) hay một Ariya Glơng Anak (trường ca) mới thì văn chương Chăm chẳng vì thế mà mập lên. Nếu Chăm có thêm một Truyện Kiều hay một Hồ Xuân Hương mới, nó chẳng có tác động tích cực nào đến phát triển văn học Việt Nam cả!

Vấn đề là cái KHÁC. Vậy Chăm có cái gì khác?

Không kể thể loại truyện cổ hay truyền thuyết, ca dao hay tục ngữ dân tộc nào cũng có; cũng chưa kể tới các trường ca triết lý như Ariya Nau Ikak (Thơ đi buôn) hay các trường ca thế sự như Ariya Ppo Parơng, vân vân rất độc đáo; riêng về hình thức: Ariya-lục bát Chăm chẳng hạn. Đây là thể thơ như lục bát Việt, nhưng nó linh hoạt trong cấu trúc hơn, nên khả năng sáng tạo lớn hơn. Đừng nói ai có trước ai, ai vay mượn ai, trong khoảng mù mờ của lịch sử. Ariya-lục bát có đó, làm phong phú nền văn học Chăm và Việt. Bởi cấu trúc ngôn ngữ khác nhau (đa âm tiết/ đơn âm tiết là một trong những), nên lối phát triển hai dòng thơ khác nhau.

Về nội dung và đề tài: 250 minh văn Champa được sáng tác từ thế kỷ III đến thế kỷ thứ XV bằng cả tiếng Phạn lẫn tiếng Chăm cổ là cái được kể đầu tiên. Năm Sử thi-Akayet Chăm có xuất xứ từ/ mang âm hưởng Mã Lai/Ấn Độ được viết vào thế kỷ XVI-XVIII, là sáng tác thành văn đặc trưng Chăm. Nữa, Chăm có bốn sử thi nổi tiếng; nhưng khác với các dân tộc anh em ở Tây Nguyên như Êđê hay Bana... sử thi Chăm đã được văn bản hóa từ thế kỷ XVI. Ba Trường ca-Ariya trữ tình nổi tiếng mà nội dung mang chở sự đối kháng quyết liệt giữa Hồi giáo-Bàlamôn giáo dẫn đến đổ vỡ và cái chết, cũng là một dị biệt khác...

Nhưng hỏi ai đã rành rẽ tiếng Chăm để có thể thưởng thức cái đặc sắc này? Hoặc "tìm trong di sản" độc đáo đó của cha ông để rút ra kinh nghiệm sáng tạo bản thân?

Và,... Tại sao không sáng tạo? Nếu chỉ khám phá mình như là mình thì đã đủ chưa? Nếu chỉ biết để bảo tồn, chúng ta sẽ làm kẻ giữ kho của cha ông, không hơn. Tiếp thu và sáng tạo. Tiếp thu mình và thiên hạ để làm ra cái mới. Bởi nếu nhìn truyền thống, bản sắc văn hóa dân tộc như là cái gì bất di bất dịch thì vẫn chưa đủ.

Vì ngay cái gọi là bản sắc hay truyền thống cũng là một sáng tạo trầm tích qua nhiều thế hệ. Có thể nói đấy là tiếp thu và sáng tạo được ông cha ta chia ở thì quá khứ. Thế hệ đến sau cũng sẽ gọi là bản sắc cái chúng ta đang dốc sức sáng tạo hôm nay. Bản sắc và truyền thống không chịu dừng lại ở những gì đã có, không cứ mãi vuốt ve lòng kiêu hãnh qua những gì cha ông để lại mà phải dám sáng tạo cái mới, có những đóng góp mới.

Vậy, hôm nay, bạn phải làm mới. Chính cái mới này quyết định sinh phận của văn chương ngày mai.

PHÚ TRẠM