Câu hỏi văn chương mạng là gì? Sự tương tác giữa nhà văn và độc giả có ý nghĩa như thế nào? Sự phát triển của internet tạo sự thuận lợi như thế nào cho người sáng tác?… Các câu hỏi thú vị trên đã được trao đổi trong cuộc hội thảo Văn học mạng Việt Nam và văn học mạng trên thế giới do Tạp chí Văn học Nghệ thuật và Công ty sách Bách Việt tổ chức.

Theo nhận định của nhà thơ Inrasara, dù còn non trẻ, internet đã sản sinh nhiều cây bút đáng chú ý như: Lynh Bacardi với thơ Dự báo phi thời tiết; Lê Vĩnh Tài với thơ Hoài niệm chiều mưa, Và nỗi nhớ đã bắt đầu với gió, trường ca Vỡ ra mưa ấm; Trang Hạ với dịch phẩm Xin lỗi, em chỉ là con đĩ và tập truyện ngắn Những đống lửa trên vịnh Tây Tử… Theo nhà thơ, chính họ chứ không phải ai khác sẽ quy định khuôn mặt văn học Việt Nam ngày mai. Dù lúc này, giới phê bình chính thống có vẻ từ chối hay quay lưng lại với họ. Nhà thơ cho rằng, thơ ca hôm nay, ngoài nghệ thuật thời gian còn bao gồm cả nghệ thuật không gian; không gian mạng càng tạo điều kiện cho các nhà văn, nhà thơ vùng vẫy. Cỡ, kiểu chữ, in đậm nhạt, màu sắc, đủ loại hình họa xuất hiện bất ngờ, cách bố trí dòng thơ tạo hình… vô cùng đẹp mắt. Cả người đọc cũng được cuốn theo tốc độ thao tác, hợp lý hơn bởi người đọc chủ động trong chọn nội dung. Hơn nữa, người đọc còn có thể bình luận, thêm bớt… Nhưng không phải vì thế mà nó tiêu diệt nền văn chương giấy. Và trong tương lai, cả hai dòng văn chương này sẽ song hành cùng sống và hỗ trợ nhau.

Không thể phủ nhận, hiện nay số lượng người in sáng tác, đọc trên mạng là rất lớn, vượt trội so với văn chương giấy. Blog cá nhân mà lôi kéo được khoảng 15-30 người truy cập cùng lúc, có khách truy cập 3-4 lần/ngày, là điều không dễ ai cũng làm được. Cấn Vân Khánh còn rất trẻ, tác giả của Người đàn ông có đôi mắt trong và Phong Điệp-chủ nhân của website phongdiep.net, là hai nhà văn nữ có số lượng độc giả rất lớn, sánh vai cùng nhà phê bình Nguyễn Chí Hoan, Đặng Thân đối thoại trực tiếp với gần 50 người là các nhà văn, nhà nghiên cứu phê bình-lý luận văn học nghệ thuật, phóng viên, sinh viên… về văn học mạng. Họ nghĩ rằng cần phải đưa ra khái niệm cho “văn học mạng”, sự tác động của nó với văn học truyền thống và rộng hơn - với văn hóa Việt Nam.

Văn học mạng, theo Phong Điệp, là cuộc cách mạng trong cách tiếp cận giữa người sáng tác và bạn đọc; văn học mạng giúp kéo gần khoảng cách giữa độc giả và công chúng. Sự tương tác nhờ tiện ích từ công nghệ giúp tác giả chia sẻ quan điểm, nhận sự phản hồi, hoàn thiện tác phẩm. Đó là sự khác biệt, theo nghĩa tích cực, so với hình thức tiếp cận bạn đọc theo kiểu truyền thống là thông qua in ấn, xuất bản. Phong Điệp cho rằng sự chuyển đổi cách thức chuyển tải sáng tác không kéo theo sự thay đổi phương pháp sáng tạo, có chăng chỉ là tác giả có cơ hội tự hoàn thiện tác phẩm ngay cả khi đã công bố chúng trên mạng. Cấn Vân Khánh đưa sáng tác lên blog, đơn giản là vì chị muốn nhiều bạn đọc trẻ đến với tác phẩm của mình. Với các nhà văn nữ trẻ, dường như sự chia sẻ-nhờ vào sự tương tác trên mạng-có hơi hướng một chiều cho dù họ khẳng định sự tôn trọng ý kiến độc giả. Phong Điệp cũng vậy. Họ chiều ý độc giả nhưng không muốn “đẽo cầy giữa đường”, luôn kiên trì quan điểm dù ai đó thích hay không.

Nhà phê bình Nguyễn Chí Hoan cho rằng không có sự phân biệt rõ ràng giữa hai dạng văn học mạng và sách; có chăng chỉ là sự khác biệt về phương tiện chuyển tải chúng đến bạn đọc. Trên mạng Việt Nam, tác phẩm chủ yếu là truyện ngắn, những bài viết ngẫu hứng, và thơ - một thể loại văn học nay đã gặp khó khăn hơn trong việc tìm đường phổ biến qua báo chí. Bởi vậy mà văn học mạng mới chỉ là cách định danh chứ chưa khiến người ta phải bối rối.

Đặng Thân đưa ra cái nhìn rõ ràng hơn về sự phát triển của văn học mạng Việt Nam so với thế giới. Tuy nhiên, văn học mạng phương Tây ngay từ đầu đã rất rõ ràng nhờ vào tư duy chuyên môn hóa, cả về văn phong, yếu tố định tính. Nhờ đặc tính ấy mà văn học mạng ở đó không khác mấy so với văn học truyền thống. Nhưng châu Á, và Việt Nam lại khác, sự phát triển của văn học mạng có thể đi lên theo giai đoạn: từ bước đầu lộn xộn, mạnh ai nấy viết đến sự bắt tay giữa văn học mạng và ngành xuất bản. Phương Tây không như thế, mọi sự rõ ràng ngay từ đầu.

Văn học mạng-một vấn đề lớn không dễ giải quyết ngay trong một buổi tọa đàm, nhưng cũng đã tìm trúng vấn đề nhạy cảm, sớm muộn sẽ tạo ảnh hưởng mạnh mẽ đến đời sống văn học Việt Nam. Đòi hỏi phải nhận diện đầy đủ và cần sự tham gia có trách nhiệm của cộng đồng, giới chuyên môn. Dù sao thì đến lúc nào đó, giới chuyên môn và nhà quản lý vẫn phải tìm cách trả lời đầy đủ hơn cho những vấn đề liên quan đến văn học qua internet.