Quả là lâu nay, giữa sản xuất và tiêu dùng của dân ta đã tồn tại một nghịch lý oái ăm: sản xuất thì cần phải nuôi gà, lợn tập trung năng suất, sản lượng cao; tiêu dùng thì thích thứ “tinh”- thứ gà đồi, gà đi bộ, vịt chạy đồng, vịt cỏ, lợn mán, lợn cắp nách, lúa tám thơm, tám xoan truyền thống. Nông nghiệp tiến lên theo hướng sản xuất hàng hóa tập trung, ngày càng hiện đại với sự trợ sức, cải tiến phương pháp, qui trình kỹ thuật của công nghiệp và khoa học. Bây giờ người ta ấp trứng vịt, trứng gà bằng lò điện, thức ăn gia súc, gia cầm, thức ăn cho cá (và cả tôm, cua, ốc, ếch, lươn, ba ba…) cũng là loại thức ăn công nghiệp. Thức ăn cho lúa, cho rau, màu cũng là thứ đậm chất “công nghiệp”, thuốc phòng, chống dịch bệnh thú y, thực vật thì nặng chất y học hiện đại (hay “tân dược”, “tây y”). Mọi thứ công nghiệp và hiện đại, từ qui trình, dưỡng chất, giống má… đến các điều kiện, yêu cầu kỹ thuật-kinh tế và các phương thức kinh doanh kèm theo đã tạo cho xã hội một lượng sản phẩm hàng hóa ngày càng dồi dào, phong phú, với giá cả hợp lý, đáp ứng nhu cầu xã hội. Tuy nhiên chất lượng của các loại lương thực, thực phẩm hiện tại, hiểu theo nghĩa đầy đủ nhất và cũng là dân dã nhất lại thua kém, lại ẩn chứa nhiều yếu tố khó đảm bảo vệ sinh, an toàn. Ấy là may mà cái sự tinh nhạy của dân ta đã sớm dị ứng với các loại thịt, trứng, trái cây nhập bởi nguồn gốc đáng nghi ngại gắn với những thông tin “cải tiến năng suất cao”, “biến đổi gien”…

Vậy là văn minh nông nghiệp của ta đang mâu thuẫn lớn với văn hóa ẩm thực của dân ta. Thế mạnh của văn hóa ẩm thực truyền thống Việt Nam còn được củng cố bởi người nước ngoài, chí ít là sự ngon miệng, lạ miệng cùng sự gắn liền giữa ẩm thực truyền thống các vùng miền Việt Nam với bản sắc văn hóa, với du lịch.

Như vậy thì phát triển nông nghiệp theo hướng hiện đại là không nên, không thể? Mâu thuẫn giữa văn hóa ẩm thực truyền thống và văn minh nông nghiệp hiện đại là không thể dung hòa? Không hẳn thế.

Quan sát, theo dõi sự tiến triển của cung cách chăn nuôi, trồng trọt của nông dân vùng đồng bằng, trung du Bắc Bộ-vùng nông nghiệp truyền thống của nước ta-những năm qua có thể thấy rằng mâu thuẫn trên đã được chính bà con nông dân tìm ra hướng giải quyết với những bước đi đầu tiên khá thành công. Bên cạnh những cánh đồng lúa, ngô năng suất cao là những cánh đồng, thửa ruộng trồng giống lúa ngô truyền thống, năng suất không cao nhưng giá trị kinh tế không thua kém. Bên cạnh những chuồng trại nuôi lợn lai kinh tế, gà tam hoàng, gà “công nghiệp” là những chuồng lợn, gà “giống cũ”. Rồi nữa là những biện pháp đan xen: áp dụng phương pháp chăn nuôi mới, cám bã, thức ăn công nghiệp để chăn nuôi giống cũ. Nhiều nơi, người ta còn nuôi gà đồi, gà đi bộ, lợn mán theo cách tập trung trên đồi, trên trại rộng, nghĩa là vẫn có thể khoanh để bảo vệ mà vẫn gần với “thả rông”. Học tập bà con Nam bộ, bà con vùng đồng bằng Bắc Bộ cũng đã bắt đầu khoanh vùng nuôi vịt đẻ dễ kiểm soát dịch bệnh nên vẫn có vịt không chạy đồng mà vẫn ngon gần như vịt chạy đồng. Bà con trồng “rau sạch” theo lối không dùng chất kích thích, phân hóa học, thuốc trừ sâu mà chăm sóc theo lối cũ được cải tiến theo các qui trình mới cộng với các biện pháp thủ công…

Đương nhiên, những biện pháp cải tiến của bà con chưa phải là giải pháp cơ bản nhưng thực sự đó là những gợi ý để các nhà nông học, sinh học, các bác sĩ thú y có thể nghiên cứu, phát triển thành hệ thống tri thức-kinh nghiệm mới cho nông nghiệp nước nhà. Lời giải cho bài toán năng suất-sản lượng vẫn luôn và mãi cần thiết. Nhưng cũng luôn và mãi cần những lời giải dung hoà cho mâu thuẫn giữa văn hóa ẩm thực (tiêu dùng) và văn minh nông nghiệp hiện đại (sản xuất).

MẠNH HÙNG