Tuy chỉ là một xóm nhỏ thuộc xã Kim Lung (nay là Tân Trào), huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang nhưng địa danh Khuổi Lịch gắn với sự ra đời và phát triển của các lực lượng vũ trang cách mạng Việt Nam, nơi ra đời của Đội Cứu quốc quân 3.

Nơi đây là một thung lũng nhỏ hẹp, sâu thẳm, nằm lọt giữa các triền núi cao, vào mùa hè, khoảng 8-9 giờ sáng, mây mù còn lơ lửng che khuất ánh mặt trời. Đường từ Kim Lung vào Khuổi Lịch rất hiểm trở, phải qua một cánh ruộng nhỏ rồi men theo bờ suối, qua khe núi. Trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, cả thung lũng chỉ vẻn vẹn có 7-8 nóc nhà của đồng bào Dao di cư đến làm rẫy. Mặc dù có 7-8 nóc nhà song Khuổi Lịch là cơ sở rất được cách mạng tin cậy, nhân dân sẵn sàng nuôi dưỡng, che chở cán bộ Việt Minh mỗi khi bọn hương lý, tay sai của giặc lùng sục. Không chỉ Khuổi Lịch mà đồng bào trong vùng ở các xóm như Khuôn Đào, Ngòi Nho cũng một lòng theo Việt Minh làm cách mạng. Ngày 25-2-1944, trên bãi bằng bên khe suối Khuổi Lịch, dưới sự che phủ của những tán cây rừng, toàn thể cán bộ địa phương và các đội viên Cứu quốc quân đội ngũ chỉnh tề, người khoác súng kíp, người cầm mã tấu đứng nghiêm trang nghe đồng chí Hoàng Quốc Việt thay mặt Trung ương Đảng chứng kiến sự ra đời của Đội Cứu Quốc quân 3; đồng thời công nhận Đội Cứu quốc quân 3 là đội quân vũ trang cách mạng làm nòng cốt của Phân khu cách mạng Nguyễn Huệ. Sau phần giao nhiệm vụ, đồng chí Hoàng Quốc Việt thân mật nói chuyện, động viên anh chị em trong đội phát huy truyền thống Trung đội Cứu quốc quân 1 và 2 với tinh thần chiến đấu ngoan cường của du kích Bắc Sơn (Lạng Sơn), Tràng Xá, Võ Nhai (Thái Nguyên), tiến hành công tác vận động quần chúng, phát triển lực lượng, đón thời cơ…

Đội Cứu Quốc quân 3 lúc ban đầu có 24 đồng chí do đồng chí Khánh Phương làm Đội trưởng. Sau lễ thành lập, Đội Cứu Quốc quân 3 phấn khởi lên đường làm nhiệm vụ, mỗi tiểu đội về một địa bàn hoạt động. Phong trào cách mạng của tỉnh Tuyên Quang nhờ đó ngày càng phát triển cả chiều rộng lần chiều sâu, đặc biệt là ở vùng Sơn Dương. Đến cuối năm 1944, cơ sở cách mạng không những phát triển nhanh ở cả 3 vùng (thượng, trung và hạ) của huyện Sơn Dương mà còn phát triển rất nhanh và vững chắc ở huyện Yên Sơn (Tuyên Quang), Đại Từ, Định Hóa (Thái Nguyên)… Chính quyền địch bị tê liệt, các tổ chức Việt Minh nắm quyền trên thực tế, nhiều đội du kích vũ trang được tổ chức và huấn luyện. Đây chính là cơ sở để Khu ủy Phân khu Nguyễn Huệ hạ quyết tâm khởi nghĩa ở Thanh La, ngày 10-3-1945, một ngày sau khi Nhật đảo chính Pháp, mở đầu cho cuộc khởi nghĩa từng phần trong các địa phương, tiến tới Tổng khởi nghĩa trên toàn quốc vào Tháng Tám năm 1945.

Thanh Hà