QĐND - Trong khoảng hơn mười năm qua, đề tài về chiến tranh và người chiến sĩ đã từ vị trí trung tâm, dần thoái lui ra ngoại biên. Những người vẫn tiếp tục kiên định với đề tài đa phần thuộc thế hệ đã từng viết và từng thành danh với hệ đề tài này như: Trung Trung Đỉnh (Lạc rừng, Lính trận), Nguyễn Quang Hà (Vùng lõm), Tô Nhuận Vỹ (Vùng sâu), Nguyễn Khắc Phê (Đường đỏ đá xanh)... Ai trong số những cây bút trẻ thế hệ 8x hoặc 9x đang viết và viết được công chúng thừa nhận thực sự về hệ đề tài này? Thật ít ỏi, thậm chí có thể “phũ phàng” hơn, để nhận định là hầu như không có. Chỉ vài năm ngắn ngủi nữa thôi, khi những trưởng lão trên văn đàn sẽ không viết nữa, điều gì sẽ xảy ra? 

Trước tiên, xét về chủ thể sáng tạo, có thể nói những nhà văn thành danh cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI viết về chiến tranh và người chiến sĩ đều là những chủ thể hoặc chứng nhân của cả hai cuộc chiến tranh. Quan trọng hơn, đề tài về người lính và chiến tranh trong kháng chiến là nhiệm vụ chính trị, là nơi thể hiện lòng yêu nước, là ưu tiên số một của đời sống văn học nghệ thuật. Những tác phẩm được viết sau Đổi mới (1986) về đề tài này thực chất cũng là những vĩ thanh đồng vọng cất lên cách thời điểm diễn ra hai cuộc chiến chưa lâu. Nhưng nay hoàn cảnh quy định xu hướng lựa chọn đề tài có tính tất yếu và thiêng liêng ấy không còn nữa, khi những vết thương dần liền lại, những đề tài mới liên tục đặt ra mang tính cấp thiết và thu hút sự trăn trở đối với nhà văn. 

Thứ hai, xét về đặc trưng văn bản nghệ thuật viết về chiến tranh và người chiến sĩ, đây là hệ đề tài có thể dễ viết nhưng khó viết hay và viết thuyết phục, nếu nhà văn không trực tiếp trải nghiệm chiến tranh. Văn chương bao giờ cũng là sự luyện kim giữa thực tại với khả năng hư cấu. Tuy nhiên, ở từng đề tài, thể loại cụ thể, mức độ và tỷ lệ giữa kinh nghiệm từ hiện thực với tính hư cấu có khác nhau. Nếu như thơ ca trữ tình, truyện trinh thám, truyện kinh dị… nghiêng về tính hư cấu, thì chính kịch, tiểu thuyết phong tục, tiểu thuyết lịch sử… lại nghiêng hẳn về tính “chân thật”, tái hiện “hiện thực”, đòi hỏi người viết phải có một vốn sống hoặc chí ít, cũng là một vốn tư liệu dồi dào. Thu thập tư liệu, nghiền ngẫm sử sách, phỏng vấn chứng nhân là cách duy nhất giúp những nhà văn trẻ tiếp tục viết về hệ đề tài này. Nhưng đó là một quá trình nhọc nhằn, gian nan, nhiều hệ lụy so với việc lựa chọn đề tài gần gũi với hơi thở đương đại. Sự viết về đề tài chiến tranh và người chiến sĩ còn phải đối mặt với nhiều nguy cơ và thử thách khác, mà chủ yếu là đã có quá nhiều điển phạm (canon), và những điển phạm ấy đã được xây dựng dựa trên một hệ thống mỹ học, nguyên tắc nghệ thuật có tính hoàn bị, thống nhất, rắn chắc và khép kín. Một sáng tác mới, nhất là của những người cầm bút trẻ phải là một thách thức với những điển phạm, những hệ thống mỹ học ấy, bởi nghệ thuật là sự cách tân, đổi mới chứ không phải là sự nối dài, tái bản. Nhưng việc đã có quá nhiều thành tựu trong quá khứ, lẫn tính hoàn bị đến khép kín thành những điển phạm trong hệ thống mỹ học đã tạo ra những thách thức lớn cho quá trình sáng tạo văn bản, cả cách đọc văn bản viết về đề tài chiến tranh và người chiến sĩ. Khi đó, không có chuyện “đứng trên vai những người khổng lồ”, mà là nguy cơ bị đánh giá là “múa rìu qua mắt thợ” hoặc “chơi trội hơn đàn anh” trong sự viết.

Thứ ba, xét về chủ thể tiếp nhận là nguyên nhân chính yếu làm cho văn học viết về đề tài chiến tranh và người chiến sĩ thời gian qua không còn đóng vai trò trung tâm. Mỗi tác phẩm văn học là một “đề án tiếp nhận”, một khi người đọc có quá nhiều sự quan tâm đến những đề tài khác có tính thời thượng như: Đồng tính, hình sự, mặc cảm tha hương… thì nhà văn tất yếu chịu sự quy định từ những nhu cầu khách quan ấy. Có một thực trạng là, nhiều cây bút trẻ trong quân đội đang nổi tiếng trên văn đàn hiện nay chủ yếu viết về những đề tài đang thời thượng. Họ có viết ít nhiều về người chiến sĩ và chiến tranh, nhưng có lẽ, “thành tựu” nằm ở những nơi khác ngoài hệ đề tài này. Người đọc hiện đại đến với văn chương như một hình thức giải trí; trong khi đó, đề tài về chiến tranh và người chiến sĩ vốn nặng tính nhận thức, luận đề và giáo dục. Cho nên, người viết phải chịu một áp lực không nhỏ khi lựa chọn viết về chiến tranh và người chiến sĩ.

Mặc dù ý thức một cách cơ bản những nguyên nhân đã đẩy hệ đề tài chiến tranh và người chiến sĩ từ trung tâm ra ngoại biên, tuy nhiên, chúng ta vẫn có cơ sở để không bi quan. Bởi vì, nếu như đề tài chiến tranh và người chiến sĩ là những đề tài đặc biệt, việc chiếm vị trí trung tâm cũng cần những hoàn cảnh và tâm thức đặc biệt. Thực chất, xem xét một cách toàn diện thì mươi năm qua văn học viết về đề tài người chiến sĩ và chiến tranh thuần nhất theo hệ thống mỹ học có tính “điển phạm” cũ nghèo nàn, còn một số tác phẩm đương đại đã có những cách tân nhằm dung hợp những hệ đề tài phong phú khác như: Bi kịch cá nhân, thân phận con người và dòng họ, phong tục, lịch sử, luận đề… Đọc những tác phẩm như Đội gạo lên chùa, Mẫu thượng ngàn (Nguyễn Xuân Khánh), Biết đâu địa ngục thiên đường (Nguyễn Khắc Phê), Vùng sâu (Tô Nhuận Vỹ)… chúng ta có thể thấy đề tài viết về chiến tranh và người chiến sĩ đã được đặt song hành, xuyên thấm bên cạnh những đề tài khác, với một cảm hứng mỹ học mới: Nhân văn hơn, nhiều chiều hơn, chú trọng con người cá nhân và bi kịch cá nhân hơn, xây dựng con người đa diện hơn, sẵn sàng nhìn thẳng vào những sai lầm. Đề tài có thể mang tính truyền thống và sự xuất hiện của đề tài có thể mang tính chu kỳ, nhưng thuộc tính sáng tạo, cách tân và đáp ứng quan niệm thẩm mỹ, thị hiếu thời đại là một đòi hỏi có tính tất yếu. Do đó, không ai có thể “hai lần tắm trên một dòng sông” về những nguyên tắc mỹ học trong sáng tạo, một khi kỹ thuật viết, những thủ pháp nghệ thuật, quan niệm nghệ thuật về con người, trình độ và thị hiếu thẩm mỹ của người đọc hậu hiện đại… đã thay đổi. Vì những lẽ đó, phải chăng đã đến lúc chúng ta sẵn sàng và kiên nhẫn với những thể nghiệm trong văn chương viết về đề tài người chiến sĩ và chiến tranh. Bởi sáng tạo đích thực, suy đến cùng là quá trình giải điển phạm, thách thức với những khuôn khổ về mặt thể loại, nhận thức, thẩm mỹ nhằm xác lập những giá trị của riêng mình, những điển phạm mới thách thức và mời gọi những tác phẩm viết sau phải vượt lên.

Chúng tôi vẫn quan niệm rằng, không có một thứ gọi là “mốt” trong xu hướng lựa chọn đề tài văn học. Chẳng phải cho đến nay, những đề tài thời thượng cũng đã trở nên dần bão hòa và người đọc có xu hướng quay lại với những đề tài truyền thống. Do vậy, đến một độ lắng nhất định, và cả những đổi mới trong nguyên tắc đánh giá thẩm định của giới lý luận phê bình lẫn những thiết chế quản lý, chúng tôi tin rằng những nhà văn trẻ thế hệ 8x trở đi cùng những nhà văn cựu trào sẽ có một cách nhìn nhận mới, suy tư mới về chiến tranh và người chiến sĩ. Văn học viết về đề tài người chiến sĩ và chiến tranh lại sẽ dần từ ngoại biên trở lại trung tâm, nhưng đó là một trung tâm tồn tại bên cạnh và kết hợp với nhiều “trung tâm” khác, với một hình thức nghệ thuật và quan niệm thẩm mỹ mới trong thời hậu hiện đại. Suy cho cùng, chiến tranh và người chiến sĩ chính là hệ đề tài tôn vinh, đề cao lòng yêu nước và công cuộc bảo vệ đất nước. Mà yêu nước và giữ nước thì không chỉ thời chiến và hậu chiến mới đặt ra bức thiết, mà ngay trong chính thời bình, trong thời đổi mới, hội nhập cũng có ý nghĩa xã hội và thời sự không kém phần quan trọng. Viết về người chiến sĩ và chiến tranh không phải là hoài niệm về một quá khứ hào hùng đã trôi qua, là trả ơn tiền nhân, mà đó chính là thái độ ứng xử với cái đương đại, quan trọng hơn, là trách nhiệm công dân đối với tương lai và vận mệnh của dân tộc.

Thạc sĩ PHAN ANH TUẤN 

Nhà văn Văn Lê: Khơi dậy cảm hứng sáng tạo của nhà văn

Không chỉ khai thác "vỉa quặng" của quá khứ

Vài ý‎ nghĩ về mảng văn học chiến tranh Cách mạng và người chiến sĩ

Diễn đàn: Để văn học về LLVT và chiến tranh cách mạng xứng tầm hiện thực  

Khắc phục “3 cái thiếu” để viết về người chiến sĩ hôm nay

Tiểu thuyết sử thi và sự đổi mới thi pháp

Tiểu thuyết sử thi và sự đổi mới thi pháp

Tiểu thuyết sử thi và sự đổi mới thi pháp

Nhà thơ Thanh Thảo: "Người chiến sĩ luôn là đối tượng thể hiện trong thơ tôi"

"Yêu, căm, chiến, lạc" là đúng, nhưng chưa đủ!

Khơi nguồn sáng tạo

Văn học về chiến tranh - món nợ của thời bình