Bác Hà, hàng xóm với gia đình tôi vừa về thăm và dự hội làng ở quê ra, kể nhiều chuyện đổi mới ở làng nơi bác cư trú trước đây-một vùng quê thuần nông, cách trung tâm thành phố non một giờ đi xe máy-nghe thật... "sướng tai", duy có một chuyện làm bác chưa vui, đó là chuyện ma chay, xây mộ cho người đã khuất.

Theo lời bác Hà, với ý nghĩ muốn cho người đã khuất được mát mẻ, dân làng bảo nhau mua sắm đủ thứ hàng mã: nhà cửa, dụng cụ, trâu, bò, gà, lợn... cúng xong đốt đi rất tốn kém. Có nhà còn mua sắm để "kính biếu vong linh người thân" cả xe máy, điện thoại di động, thậm chí cả ô tô du lịch đời mới, tổng số tiền ngang một con trâu mộng! Có nhà trước đây do khó khăn, nghèo túng chưa lo được đám tươm tất lúc người thân mất, nay làm ăn khấm khá hoặc có chút tiền bán đất, bán vườn đã nghĩ ngay đến việc làm ma lại gọi là "ma khô" để khỏi mang tiếng với làng xóm. Rồi nhiều nhà xây lại mộ, trước xây dài, nay xây tròn, cốt sao cho hoành tráng hơn xưa. Nhờ thầy địa lý "yểm bùa, đặt huyệt" với hy vọng "tài lộc chảy về như nước lũ...". Nghĩa trang làng lấn ra so với trước rộng tới vài nghìn mét. Có những thửa ruộng chỉ hơn 100m² nhưng đã xây tới vài ngôi mộ, ngôi nào cũng dài, rộng vài thước, nên đất canh tác bình quân đầu người cũng vì "nhà ở cho người khuất" mà dần teo lại. Việc xây mộ bây giờ cũng bắt chước nhau hiện đại hóa, lai căng, nào mái bằng, mái đao cong, tròn quả táo, xoắn củ hành, tường ốp gạch men Trung Quốc, nền lát đá hoa I-ta-li-a, cột trụ, hành lang đón gió chạy vòng quanh mộ. Đã manh nha xuất hiện nạn đầu cơ đất nghĩa trang, nhất là ở quanh khu vực làng cổ, đất danh nhân... Đám "cò" môi giới cho thân chủ nơi có mảnh đất cao hoặc nơi vượng, có hồ làm "minh đường" để kiếm lời, gây chuyện xích mích giữa các dòng họ, mất an ninh thôn xóm. Rồi chuyện ký viếng vong hồn lên chùa đang có nhiều người lo lắng, bởi muốn ký viếng một vong lên chùa cũng phải qua bảy, tám công đoạn lễ bái, mỗi công đoạn trọn vẹn từ A đến Z phải chi hơn một triệu đồng (ấy là chưa kể tiền công viết sớ song ngữ: chữ nho, chữ quốc ngữ) mỗi tờ gần 500.000 đồng.

Ngừng giây lát, bác Hà than:

- Nhiều năm trước, nhờ có cuộc vận động "Xây dựng nếp sống mới trong tang lễ", những hủ tục trong ma chay, xây mộ đã giảm nhiều, nhưng gần đây lại bung ra. Nhiều chuyện tự nhiên nảy nòi núp dưới mỹ tục "phục hồi vốn cổ" nghe vừa buồn, vừa tức, vừa tốn... Có người nói thẳng: "Ma chay, xây mộ ở làng này đã thành phong trào, cứ đua nhau mà làm".

Kết thúc câu chuyện, bác Hà nuối tiếc:

- Giá như không có "cái chuyện bất cập trên", chắc chắn làng tôi đã được cấp trên công nhận làng văn hóa rồi, tiếc quá!